काठमाडौँ। यस वर्षको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्राको विधिवत् प्रक्रिया आइतबार (भाद्रपद शुक्ल द्वितीया) बाट प्रारम्भ भएको छ। वर्षा र सहकालका देवता देवराज इन्द्रको पूजा आराधना गरिने यो पर्व काठमाडौँ उपत्यकाको जीवन्त संस्कृति र सभ्यताको प्रतिक मानिन्छ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले सार्वजनिक गरेको साइत अनुसार, पर्वका लागि इन्द्रध्वजाको लिङ्गो तयार पार्न वनयात्रा र रुख कटानको महत्वपूर्ण प्रक्रिया आइतबारैदेखि सुरु भएको हो, जसले राजधानीमा इन्द्रजात्राको रौनक थपिएको संकेत दिएको छ।
समितिले निर्धारण गरेको शुभ साइत अनुसार, इन्द्रध्वजाको लिङ्गोका लागि उपयुक्त रुख छनोट गरी काट्न वन प्रस्थान गर्ने टोली आइतबार बिहान ९ः५३ बजे भक्तपुरको चित्तपोलस्थित वनतर्फ लागेको थियो। यो यात्रा ‘वनयात्रा’ का नामले परिचित छ, जसमा परम्परागत विधिपूर्वक पूजापाठ गरी लिङ्गोका लागि रुख खोजिन्छ। लिङ्गोका लागि रुख काट्ने शुभ साइत भने राति ८ः४७ बजे निर्धारण गरिएको थियो। प्राचीनकालदेखि नै भक्तपुरको चित्तपोल वनबाट मात्र इन्द्रजात्राका लागि लिङ्गोको रुख काट्ने परम्परा रहिआएको छ। यसले जात्राको ऐतिहासिकता र भौगोलिक विशिष्टतालाई समेत झल्काउँछ। यस वर्ष पनि सोही परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आवश्यक सुरक्षा र धार्मिक विधि पुर्याई रुख काटिएको छ।
वनबाट विधिवत् रूपमा काटिएर ल्याइएको लिङ्गोलाई काठमाडौँ उपत्यकामा ल्याइनेछ र नगर प्रवेश गराइनेछ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिको साइत अनुसार, लिङ्गोलाई असोज ३ गते शनिबार बिहान ८ः०५ बजे नगर प्रवेश गराउने कार्यक्रम तय भएको छ। नगर प्रवेश गराइएपछि लिङ्गोलाई विशेष शोभायात्राका साथ हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा पुर्याइनेछ। पर्वको मुख्य आकर्षणका रूपमा रहेको इन्द्रध्वजोत्थान अर्थात् विधिवत् रूपमा लिङ्गो ठड्याउने कार्यक्रम असोज ७ गते बुधबार बिहान ७ः४७ बजे हनुमानढोका अगाडि गरिनेछ। यो समारोहपछि आठ दिन लामो इन्द्रजात्राको चहलपहल पूर्ण रूपमा सुरु हुनेछ, जसमा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम र रथयात्राले राजधानीको मुटु बसन्तपुरलाई जीवन्त बनाउनेछ।
इन्द्रजात्रा विशेषतः वर्षा, सुकाल र राम्रो फसलका लागि देवता इन्द्रसँग गरिने प्रार्थनासँग सम्बन्धित छ। यस पर्वले कृषिसँग जोडिएको नेपाली समाजको गहिरो आस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। मल्लकालीन समयदेखि प्रचलनमा रहेको यो जात्रा काठमाडौँको बसन्तपुर दरबार क्षेत्रबाट जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवका रथ यात्रा निकालिने परम्पराले विश्वभरि नै चिनिन्छ। जात्रा अवधिभर कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा गरिनुले धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई अझ बढाउँछ। जीवित देवी कुमारीको दर्शनका लागि स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूको बाक्लो उपस्थिति रहने गर्दछ, जसले जात्रालाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिएको छ। यो पर्वले काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायका साथै अन्य समुदायका लागि पनि ठूलो सांस्कृतिक महत्व राख्छ।
इन्द्रजात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पौराणिक कथासँग जोडिएको छ, जसमा स्वर्गका राजा इन्द्रलाई उनकी आमाका लागि पारिजात फूल खोज्न आउँदा काठमाडौँमा पक्राउ गरिएको र पछि मुक्त गरिएको प्रसंग प्रमुख छ। जात्रा अवधिभर विभिन्न परम्परागत नाचहरू, जस्तै लाखे नाच, पुलुकिसि नाच, सव भक्कु नाच आदि प्रदर्शन गरिने र विविध सांस्कृतिक झाँकीहरू प्रस्तुत गरिने गरिन्छ। यी सबैले काठमाडौँको ऐतिहासिकता, सांस्कृतिक विविधता र सामुदायिकतालाई जीवन्त राख्न मद्दत गर्दछन्। इन्द्रजात्राको सुरुवात सँगै राजधानी काठमाडौँको सांस्कृतिक माहोलमा विशेष उत्साह छाएको छ, जसले आगामी दिनमा पर्वको रौनकलाई शिखरमा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। यस जात्राले सहिष्णुता, एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश पनि दिन्छ।
