बोल्नुको शक्ति, मौनको मूल्य

पेसागत सम्बन्धमा स्पष्ट सीमा निर्धारण आवश्यक हुन्छ। हालै एक महिला सर्जकले आफ्नो कविता प्रकाशनका क्रममा एक पत्रकारबाट भोग्नुपरेको अनपेक्षित र अनुचित व्यवहारले मिडिया क्षेत्रभित्रको व्यावसायिक मर्यादा र आचारसंहितामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यो घटनाले सर्जकको सिर्जनाप्रतिको विश्वास र मानवीय सम्मानमाथि पुगेको गहिरो चोटलाई उजागर गरेको छ।

सर्जकका अनुसार, प्रारम्भमा कविता प्रकाशनका लागि पत्रकारसँगको संवाद पूर्णतः औपचारिक थियो। प्रकाशन प्रक्रिया, सम्पादन र समयसीमा जस्ता विषयमा छलफल भइरहेको थियो। तर, बिस्तारै सन्देशहरूको स्वर परिवर्तन हुँदै गयो। कविताको अन्तर्वस्तुभन्दा बढी सर्जकको व्यक्तिगत जीवनबारे चासो देखाइन थालियो। ‘तपाईं यस्तो लेख्नुहुन्छ भने वास्तविक जीवनमा कस्तो हुनुहुन्छ?’ जस्ता प्रश्नहरू आउन थाले। कविता प्रकाशनका लागि तस्बिर आवश्यक भएपछि सर्जकले आफ्नो एउटा तस्बिर पठाउनुभएको थियो।

तस्बिर प्राप्त भएपछि पत्रकारबाट अस्वाभाविक प्रशंसासहितका टिप्पणीहरू आए, जस्तै ‘तस्बिरमा त यस्तो प्रभावकारी मुहार छ, प्रत्यक्षमा कस्तो हुनुहुन्छ होला?’ वा ‘यो १०–१२ वर्ष पहिलाको तस्बिर हो?’। यी तथाकथित प्रशंसाको आवरणमा लुकेका असहज संकेतहरूले सर्जकलाई द्विविधामा पारेको थियो— के यो पेसागत संवाद हो वा सीमा नाघ्ने दुष्प्रयास? यस प्रकारको व्यवहारले व्यावसायिक सम्बन्धको आधारभूत मर्यादालाई खण्डित गर्छ।

हाम्रो समाजमा पत्रकारितालाई ‘चौथो अंग’ को रूपमा सम्मान गरिन्छ। पत्रकारहरू शब्दका संरक्षक र जनमतका मार्गदर्शक मानिन्छन्। तर, जब यही पेसामा आबद्ध कोही व्यक्तिले आफ्नो पहुँच, प्रभाव र प्रतिष्ठाको दुरुपयोग गरी व्यक्तिगत सम्बन्ध विस्तार गर्न खोज्छ, त्यो केवल व्यक्तिको कमजोरी मात्र नभई संस्थागत विश्वसनीयताकै क्षति हो। नेपाल पत्रकार महासंघको आचारसंहिताले पत्रकारले पेसागत हैसियतको दुरुपयोग गर्न नहुने स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको छ। तर, यस्ता घटनाले आचारसंहिता केवल कागजमा मात्र सीमित छ कि भन्ने प्रश्न उब्जाउँछन्।

महिला सर्जकहरूका लागि यस्ता अनुभव नौलो होइनन्। अवसरका ढोकाहरू सधैं समान रूपमा खुल्दैनन्; कतिपय अवस्थामा प्रतिभा प्रमाणित गर्नुपर्दा पनि चरित्रको अनावश्यक ‘जाँच’ र उपस्थितिको ‘मूल्य’ तिर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। यो शक्ति–सम्बन्धको खेल हो, जहाँ प्रकाशनको निर्णय गर्ने व्यक्ति माथि हुन्छ र सर्जक अवसरको अपेक्षामा तल। यस्तो असन्तुलनले दुर्व्यवहारलाई सहज बनाउँछ, किनकि पीडितलाई ‘विरोध गर्दा अवसर गुम्छ’ भन्ने डर हुन्छ। यही डरका कारण धेरै आवाज मौन रहन्छन्।

तर मौनता समाधान होइन। मौनताले दुर्व्यवहार गर्ने व्यक्तिको आत्मविश्वास बढाउने औजार बन्न सक्छ। व्यावसायिक सम्बन्धमा स्पष्ट सीमाहरू हुन्छन् र प्रकाशनको प्रस्ताव कहिल्यै व्यक्तिगत समीपताको सर्तमा आधारित हुन सक्दैन। यदि कसैले त्यसो गर्छ भने त्यो ‘अनुग्रह’ होइन, शक्तिको दुरुपयोग हो। दुर्व्यवहार केवल प्रत्यक्ष अपशब्द वा शारीरिक व्यवहारमा मात्र सीमित हुँदैन; बारम्बार व्यक्तिगत सन्देश पठाउनु, असम्बन्धित प्रशंसा गर्नु, भेटघाटका अनावश्यक प्रस्ताव राख्नु र भावनात्मक दबाब सिर्जना गर्नु पनि यसका सूक्ष्म तर गम्भीर रूपहरू हुन्।

यस्ता अनुभवले सर्जकको आत्मविश्वासमा नकारात्मक असर पार्छ। कतिपयले ‘के मैले गल्ती गरें?’ वा ‘के मैले बढी खुलापन देखाएँ?’ भनेर आफैँलाई प्रश्न गर्न थाल्छन्। तर, गल्ती पीडितको होइन, गल्ती शक्ति र अवसरको दुरुपयोग गर्नेको हो। यस विषयमा सार्वजनिक रूपमा बोल्नु सजिलो छैन, किनकि समाजले अक्सर पीडितलाई नै प्रश्न गर्छ— ‘किन पहिले नै रोकिनौ?’ वा ‘किन प्रतिक्रिया दिइनौ?’ अब हामीले प्रश्नको दिशा बदल्नुपर्छ— किन पेसागत मर्यादा नाघियो? किन सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित गरिएन?

यो लेख कुनै प्रतिशोधका लागि नभई, अन्य कुनै पनि सर्जकले आफूलाई एक्लो महसुस नगरोस् र यस्ता घटनाको पुनरावृत्ति नहोस् भन्ने उद्देश्यले लेखिएको हो। मिडिया हाउसहरूले स्पष्ट गुनासो संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ। सर्जक र सञ्चारकर्मीबीचको सम्पर्क पारदर्शी र औपचारिक माध्यमबाट मात्र हुनुपर्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण त, ‘होइन’ भन्ने अधिकारलाई सम्मान गर्न र सोही अनुसारको व्यावसायिक संस्कार विकास गर्नुपर्छ। मर्यादित र सुरक्षित कार्य वातावरण सिर्जना गर्न संस्थागत तहमा जवाफदेहिता र सामूहिक प्रतिबद्धता अपरिहार्य छ।