सप्तरी, भदौ २१ गते। सप्तरीस्थित खाँडो खोलाले यस वर्ष असामान्य र चिन्ताजनक दृश्य प्रस्तुत गरिरहेको छ। सामान्यतः मनसुन अवधिमा पानीको बहाव हुनुपर्ने यस नदीमा अहिले बालुवाको समतल मैदान बनेको छ, जहाँ बालबालिकाहरू निर्धक्क फुटबल खेलिरहेका छन्। यो दृश्य एकातिर बालबालिकाका लागि मनोरञ्जनको स्रोत बनेको छ भने अर्कोतिर यस क्षेत्रका हजारौं किसानहरूका लागि गहिरो चिन्ताको विषय बनेको छ। जहाँ खेतमा धानका बाला झुल्नुपर्ने हो, त्यहाँ सिँचाइका लागि पानीको चरम अभाव देखिएको छ, जसले कृषकको जीविकोपार्जनमाथि प्रत्यक्ष प्रश्न खडा गरेको छ।
खाँडो खोलाको पानी विगतमा कृषि सिँचाइका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको थियो। गत वर्षको खडेरीमा समेत तिलाठी कोईलाडी गाउँपालिकाले सोही स्थानमा अस्थायी बाँध निर्माण गरी रुपनी र तिलाठी कोईलाडी गाउँपालिका क्षेत्रका हजारौं बिघा खेतमा पानी पुर्याएको थियो। तर, यस वर्ष खाँडो खोला पूर्ण रूपमा सुकेकाले त्यस्ता कुनै उपाय प्रभावकारी हुन सकेका छैनन्। तिलाठी कोईलाडी गाउँपालिकाका विपद् व्यवस्थापन अधिकृत राजेश झाका अनुसार, “जहाँ पानी बग्नुपर्ने हो, त्यहाँ अहिले फुटबल खेल चलिरहेको छ। खेतमा धान हराभरा हुनुपर्ने समयमा किसानहरू पानीको खोजीमा भौंतारिरहेका छन्।” यसले जलस्रोतको अभाव र त्यसको कृषिमा परेको प्रत्यक्ष असरलाई स्पष्ट पार्दछ।
सप्तरी जिल्लामा विगत करिब एक महिनादेखि पर्याप्त वर्षा नहुँदा धानबालीमा गम्भीर असर परेको छ। मनसुनको सुरुवातमा भएको रोपाइँपश्चात् उत्पादनको आशमा बसेका किसानहरू अहिले आफ्नो बाली जोगाउने उपायको खोजीमा छन्। खेतमा जमेको पानी सुक्दै गएपछि धानबालीमा सिँचाइको आवश्यकता ह्वात्तै बढेको छ, जसले किसानको आर्थिक र मानसिक चिन्तालाई थप बढाएको छ। धानको बाला लाग्ने critical stage मा वर्षा नहुँदा धानको वृद्धिमा प्रत्यक्ष असर पर्ने र उत्पादनमा भारी गिरावट आउने जोखिम बढेको छ, जसले किसानहरूको आगामी वर्षको खर्च र ऋण व्यवस्थापनमा समेत चुनौती थपेको छ।
कृषि ज्ञान केन्द्र सप्तरीका प्रमुख रोशन मेहताले हालसम्म धानबाली पूर्ण रूपमा क्षति भइनसकेको बताएका छन्। तर, उनले यो साताभित्र पर्याप्त वर्षा नभए खेतमा पानीको अभाव चर्किने र यसले धान उत्पादनमा ठूलो गिरावट ल्याउने जोखिम उच्च रहेको चेतावनी दिएका छन्। मेहताका अनुसार, “अहिलेसम्म धानबाली बाँचेको छ, तर यो हप्ताभित्र पानी परेन भने खेत पुरै सुख्खा हुन्छ र उत्पादन घट्ने जोखिम पनि अप्रत्याशित रूपमा बढ्छ।” यो अवस्थाले किसानहरूको जीविकोपार्जनमाथि सीधा प्रश्न खडा गरेको छ र जिल्लाको समग्र कृषि अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गर्ने सम्भावना बढेको छ।
सप्तरी जिल्लामा कुल ८१ हजार ६ सय ६८ हेक्टर खेतीयोग्य जमिन रहेको छ। सामान्यतया हरेक वर्ष करिब ६८ हजार हेक्टरमा धान खेती हुँदै आएकोमा यस वर्ष जिल्लाका शतप्रतिशत खेतीयोग्य जमिनमा धान रोपाइँ भएको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनाएको छ। यसरी ठूलो क्षेत्रफलमा धान खेती गरिएको अवस्थामा खडेरी लम्बिँदा लाखौं किसान परिवार प्रत्यक्ष प्रभावित हुने र जिल्लाको समग्र कृषि उत्पादनमा नकारात्मक असर पर्ने चिन्ता बढेको छ। तत्काल वर्षा नभए यस वर्ष धानबालीको उत्पादनमा ठूलो क्षति हुने निश्चितप्रायः देखिन्छ, जसको असर स्थानीय खाद्य सुरक्षा र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत पर्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
