गत भाद्र १० गते भोटेकोशी-त्रिशूली नदीमा आएको भीषण बाढीले जनजीवनमा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। जल विज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार, बाढीको उद्गम स्थलमै ठूलो घनत्व रहेका कारण यसको गति असामान्य रूपमा बढी थियो। केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक सञ्जीव बरालले बाढी १८८ किलोमिटर प्रतिघण्टाको वेगमा आएको बताउँदै यो वेग अत्यन्तै उच्च र विनाशकारी रहेको उल्लेख गरेका छन्। यस घटनाले नेपाललाई भविष्यका लागि महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ, विशेषगरी हिमालय क्षेत्रमा प्राकृतिक प्रकोपको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै।
यस प्रकारको असाधारण वेग र घनत्वको बाढीले नदी किनारका संरचना र बस्तीहरूमा अकल्पनीय क्षति पुर्याउन सक्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, उच्च पहाडी भेगमा भूस्खलन, हिमताल फुट्ने घटना (GLOF), वा भारी वर्षाका कारण नदीमा एक्कासी ठूलो मात्रामा पानी र गेग्रान मिसिएर यस्तो ‘उच्च घनत्वको प्रवाह’ (Debris flow) सिर्जना हुन्छ। यस्ता प्रवाहको गति र विध्वंसक क्षमता सामान्य पानीको बाढीभन्दा धेरै गुणा बढी हुन्छ। भोटेकोशी-त्रिशूलीको बाढीले यस क्षेत्रको भौगोलिक संवेदनशीलतालाई पुनः उजागर गरेको छ।
कतिपयले यो बाढीलाई ‘हिमालयन सुनामी’ र ‘१,००० वर्षमा फर्किने बाढी’ जस्ता उपमा दिएका छन्। यी शब्दावलीहरूले बाढीको भयावहता र दुर्लभतालाई दर्साउँछन्। यद्यपि, ‘हिमालयन सुनामी’ जस्तो शब्दावलीले वैज्ञानिक समुदायमा अलि फरक अर्थ राख्छ, तर यसले जनमानसमा बाढीको विनाशकारी शक्तिबारे स्पष्ट सन्देश दिन्छ। ‘१,००० वर्षमा फर्किने बाढी’ भन्नाले यस्तो तीव्रताको घटना औसतमा एक हजार वर्षमा एकपटक आउन सक्ने सम्भावना रहेको बुझिन्छ। तर, जलवायु परिवर्तनको वर्तमान सन्दर्भमा यस्ता घटनाको आवृत्ति बढ्न सक्ने चेतावनी वैज्ञानिकहरूले दिइरहेका छन्।
यो बाढी जलवायु परिवर्तनको असर हो कि होइन भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालय क्षेत्रमा तापमान वृद्धि भइरहेको छ, जसले गर्दा हिउँ पग्लने दर बढ्नुका साथै अनियमित र अति भारी वर्षाका घटनाहरू बढ्दै गएका छन्। यसले भूस्खलनको जोखिम बढाउँछ र हिमतालहरू फुटेर बाढी आउन सक्ने सम्भावनालाई पनि वृद्धि गर्छ। भोटेकोशी-त्रिशूलीमा आएको बाढीलाई जलवायु परिवर्तनको सीधा परिणाम भन्न नसकिए पनि, यस्ता घटनाहरूले जलवायु परिवर्तनले सिर्जना गरिरहेको चरम मौसमी अवस्थाको प्रवृत्तिलाई समर्थन गर्छन्। भविष्यमा यस्ता प्रकोपहरूको संख्या र तीव्रता बढ्न सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन।
भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीबाट नेपालले केही महत्त्वपूर्ण पाठहरू सिक्न आवश्यक छ। पहिलो, नदी किनारका बस्ती र पूर्वाधार निर्माणमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। जोखिम मूल्यांकन नगरी गरिने विकास कार्यहरूले ठूलो क्षति निम्त्याउन सक्छ। दोस्रो, प्रकोप पूर्वतयारी र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीलाई सुदृढ पार्नुपर्छ। जलस्तर र भूस्खलनको निरन्तर अनुगमनका लागि प्रविधिमा लगानी गर्नुका साथै स्थानीय समुदायलाई जोखिमबारे सचेत गराई सुरक्षित स्थानमा सर्न सक्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। तेस्रो, जलाधार क्षेत्र व्यवस्थापनमा एकीकृत दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ। भूक्षय नियन्त्रण, वन संरक्षण र दिगो भू-उपयोग योजनाले बाढीको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ। अन्ततः, जलवायु परिवर्तनका असरहरूसँग जुझ्नका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थप अनुसन्धान, लगानी र सहकार्य अपरिहार्य छ।
