प्राकृतिक विपद्पछि मानसिक स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव र सहयोगका उपाय
कुनै पनि ठूलो प्राकृतिक प्रकोप वा मानवीय विपत्तिले मानिसको शारीरिक स्वास्थ्यमा मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने गर्छ। यस्ता घटनाले प्रत्यक्ष प्रभावित व्यक्तिहरूका साथै अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका समुदायहरूमा समेत मनोवैज्ञानिक असर पुर्याउँछ।
मनोचिकित्सकहरूका अनुसार, विपद्बाट गुज्रेका व्यक्तिहरूमा डर, चिन्ता, तनाव, अनिद्रा, आत्तिने समस्या र निराशाजस्ता विभिन्न प्रकारका मानसिक प्रभाव देखिन सक्छन्। त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जका मनोचिकित्सक सहप्राध्यापक डा. निना राईका अनुसार, तत्कालका लागि देखिने यी लक्षणहरू समयमै सम्बोधन नगरिए दीर्घकालीन मानसिक समस्यामा परिणत हुन सक्छन्, जसमा पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD), डिप्रेसन र एन्जाइटी डिसअर्डर प्रमुख हुन्।
विपद्ले मानिसको जीवन, सम्पत्ति, घरबार र सामाजिक संरचनामाथि सीधा प्रहार गर्दा उनीहरूले गहिरो शोक, अनिश्चितता र असुरक्षाको भावना अनुभव गर्छन्। बालबालिका, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू र पहिलेदेखि नै मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएकाहरू यसबाट झनै बढी जोखिममा पर्छन्। आफ्नो प्रियजन गुमाउनुको पीडा, घरवारविहीन हुनुको छटपटी र भविष्यप्रतिको डरले उनीहरूको मानसिक सन्तुलनमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा मानसिक स्वास्थ्यको अवस्था कसरी पहिचान गर्ने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। डा. राईका अनुसार, प्रभावित व्यक्तिहरूमा व्यवहारमा परिवर्तन, सामाजिक घुलमिलमा कमी, अनावश्यक डर वा त्रास, खाना वा निद्रामा गडबडी, एकाग्रताको अभाव, अत्यधिक क्रोध वा उदासी, र शारीरिक लक्षणहरू जस्तै टाउको दुखाइ, पेट दुखाइ आदि देखिन सक्छन्। यी लक्षणहरूलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन र तत्काल सहयोगका लागि पहल गर्नुपर्छ।
तत्काल कस्तो सहयोग प्रदान गर्ने भन्ने सन्दर्भमा, ‘मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार’ (Psychological First Aid – PFA) महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसमा प्रभावित व्यक्तिलाई सुरक्षित महसुस गराउने, उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने, उनीहरूको भावनालाई सम्मान गर्ने र उनीहरूलाई आवश्यक आधारभूत सुविधा (खाना, पानी, आश्रय) उपलब्ध गराउने जस्ता कार्यहरू पर्छन्। उनीहरूलाई आफू एक्लो छैन भन्ने महसुस गराउनु र सामान्य जीवनमा फर्कन प्रोत्साहन दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
परिवार र समुदायको भूमिका यस प्रक्रियामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परिवारले प्रभावित सदस्यलाई भावनात्मक साथ दिने, उनीहरूको कुरा सुन्ने, कुनै पनि किसिमको भेदभाव वा तिरस्कार नगर्ने र सामान्य दिनचर्यामा फर्कन मद्दत गर्नुपर्छ। समुदायले सामूहिक रूपमा दुःख साझा गर्ने, एकअर्कालाई सहयोग गर्ने, अस्थायी आश्रय र खानाको व्यवस्था गर्ने तथा मनोवैज्ञानिक परामर्शका लागि वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। छिमेकी र साथीभाइले नियमित सम्पर्कमा रही सहयोगको प्रस्ताव राख्नुपर्छ।
दीर्घकालीन रूपमा, मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्नु अत्यावश्यक छ। यसमा परामर्श सेवा, समूह थेरापी र आवश्यकता अनुसार औषधि उपचार पनि समावेश हुन सक्छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई विपद्पछिको मानसिक स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा विशेष तालिम दिनु, समुदायमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु र जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ। मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यजस्तै प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सन्देश समाजमा फैलाउनु पर्छ ताकि प्रभावित व्यक्तिहरूले बिना हिचकिचाहट सहयोग खोज्न सकून्।
समग्रमा, प्राकृतिक विपद्पछिको मानसिक स्वास्थ्य प्रभावलाई कम गर्न व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामुदायिक र राष्ट्रिय स्तरबाट समन्वित प्रयास अपरिहार्य छ। समयमै गरिने उचित हस्तक्षेपले प्रभावित व्यक्तिहरूलाई सामान्य जीवनमा फर्काउन र उनीहरूको मानसिक सुस्वास्थ्य सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
