थवाङको कायापलट

३० फागुन, रोल्पा । राष्ट्रिय राजनीतिमा सधैँ चर्चामा रहिरहने रोल्पाको एक महत्वपूर्ण गाउँ हो– थवाङ । यस गाउँले बोकेको गहन राजनीतिक इतिहास नै यसको चर्चाको प्रमुख कारण हो । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको उद्गम भूमि मानिने थवाङ, त्यही इतिहासका कारण पछिल्लो समय कम्युनिस्ट विचारधाराका अध्ययनकर्ताहरूको लागि एक महत्वपूर्ण केन्द्र पनि मानिन्छ । यस गाउँको विशिष्टता त्यसको गहिरो जरा गाडेको क्रान्तिकारी विचारधारामा निहित छ, जसले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यको एक ठूलो हिस्सालाई आकार दिएको थियो ।

पछिल्लो दुई दशकमा नेपालको राजनीतिमा कम्युनिस्ट शक्तिहरूको बोलवाला रहँदा, त्यसको जग रोल्पाका थवाङ जस्तै अनगिन्ती गाउँहरूले बसालेका थिए । पञ्चायतकालका प्रतिबन्धित दिनहरूमा पनि थवाङले कम्युनिस्ट विचारधारालाई मलजल गरिरहेको थियो । भौगोलिक विकटताका बाबजुद पनि यसका बासिन्दाहरूले सामाजिक परिवर्तनको दृष्टिकोणलाई दृढतापूर्वक अगाडि बढाएका थिए, जसले देशभरि कम्युनिस्ट आन्दोलनको बिउ रोप्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो ।

थवाङको त्यो विद्रोही चरित्र पञ्चायतकालमा मात्रै सीमित रहेन । न त यो बहुदलकालसम्म मात्रै रह्यो । गणतन्त्र स्थापना भएपछि पनि थवाङ एक विद्रोही गाउँका रूपमा चर्चामा थियो । २०७० सालको संविधानसभा निर्वाचनमा सिंगो थवाङ गाउँले चुनावमा भाग नलिएर मत बहिष्कार गर्दा राष्ट्रियस्तरमा ठूलो चर्चा पाएको थियो । यो सामूहिक बहिष्कारले परम्परागत राजनीतिप्रति गहिरो असन्तुष्टि र थप मौलिक परिवर्तनको निरन्तर इच्छालाई उजागर गरेको थियो । त्यो बेलासम्म थवाङ देशभरमा मात्रै नभई रोल्पाकै पनि बिकट गाउँमा सीमित थियो, र यही विकटताले यसलाई अक्सर केन्द्रीय सत्ताविरुद्ध स्वतन्त्र र विद्रोही अडान लिन प्रेरित गरेको थियो ।

तर, मुलुक संघीयतामा प्रवेश गरेपछि भने थवाङले काँचुली फेर्न थालेको छ । थवाङ अहिले विस्तारै विकासको लयमा अघि बढेको छ । परम्परागत शैलीबाट आधुनिक परिवेशतर्फ अघि बढेको थवाङको भौतिक रूपमा देखिने परिवर्तनले नयाँ अध्यायको संकेत गर्छ जहाँ विकास र राज्यको संलग्नताले ऐतिहासिक अलगाव र प्रतिरोधलाई बिस्तारै प्रतिस्थापन गर्दैछ ।

अहिले थवाङमा परम्परागत काठको छवाली, माटो, ढुङ्गा र काठबाट बनेका घरहरू घट्दै गएका छन् भने बालुवा, सिमेन्ट र सरियाबाट बनेका कंक्रिटका आधुनिक भवनहरू थपिँदैछन् । यस तीव्र आधुनिकीकरणले थवाङको विशिष्ट सम्पदालाई जोगाउन चुनौती खडा गरेको छ । थवाङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष ऋषीकेशव बुढा मगरले विकासको यो लहरमा परम्परागत शैलीलाई बचाउन कठिन भइरहेको बताए । उनी भन्छन्, ‘हामीले थवाङको मौलिकतालाई बचाउन प्रयास नगरेका होइनौँ, तर जनताले सहरका जस्तै घर बनाउन चाहे । अब उहाँहरूको चाहना नै भए कसरी रोक्न सकिन्छ र !’ यो भनाइले विकासशील समुदायहरूले सामना गर्ने विश्वव्यापी दुविधालाई झल्काउँछ – आधुनिकताको आकर्षण र सांस्कृतिक संरक्षणको आवश्यकताबीच सन्तुलन मिलाउने चुनौती ।

थवाङमा अहिले गाउँपालिकाको प्रशासनिक भवन, १५ शैयाको अस्पताल, वीर बलभद्र नमुना माध्यमिक विद्यालय जस्ता महत्वपूर्ण पूर्वाधारहरू निर्माण भएका छन् । राष्ट्रिय विद्युत प्रशारण लाइन विस्तार भएको छ भने गाउँमै इलाका प्रहरी कार्यालय र विभिन्न साना उद्योगहरूसमेत सञ्चालनमा आएका छन् । यी पहलहरू केवल भौतिक पूर्वाधार मात्र होइनन्; यिनले थवाङलाई राष्ट्रिय मूलधारसँग जोडेको संकेत गर्छन् । अस्पतालले राम्रो स्वास्थ्य सेवा, विद्यालयले उन्नत शिक्षा, र बिजुलीले घरहरू उज्यालो पार्दै व्यवसायहरू सञ्चालन गर्न मद्दत पुर्याएको छ ।

परिणामस्वरूप, थवाङ अहिले विद्रोही मात्र नभएर राज्यको मूलप्रवाहमा जोडिएको छ । यो रुपान्तरणले संलग्नता र विकासको नयाँ युगको संकेत गर्छ, जसले यसको ऐतिहासिक रूपमा अद्वितीय राजनीतिक पहिचानलाई सहकार्यपूर्ण प्रगति र एकीकरणको भविष्यसँग जोड्दछ । प्रतिरोधको प्रतीकबाट विकासको केन्द्रतर्फको यो यात्राले नेपालको विकसित राजनीतिक परिदृश्य र यसका नागरिकहरूको समृद्धि र कनेक्टिभिटीको आकांक्षालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।