विश्वकर्मा पूजा: कर्म, कौशल र सृजनाको भव्य उत्सव
काठमाडौँ, असोज १ गते। प्रत्येक वर्ष असोज सङ्क्रान्तिका दिन सनातन धर्मावलम्बीहरूले सृजना, निर्माण र शिल्पका प्रणेता भगवान् विश्वकर्माको विशेष पूजा आराधना गरी विश्वकर्मा पूजा पर्व देशभर भव्य रूपमा मनाइरहेका छन्। यस दिन विशेषगरी धातु तथा काष्ठकलासँग सम्बन्धित पेशाकर्मी, उद्योगी, व्यवसायी र श्रमिकहरूले आफ्ना यन्त्र, उपकरण तथा औजारहरूको पूजा गर्दै भगवान् विश्वकर्माप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्छन्। यो पर्व राष्ट्रिय विकास र प्रगतिको आधार मानिने औद्योगिक तथा निर्माण क्षेत्रको प्रेरणाको स्रोतका रूपमा लिइन्छ।
विश्वकर्मा पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नव-निर्माण, प्रविधि र शिल्पकारिताको एक गौरवमय उत्सव हो। यो पर्व मानवभित्र अन्तर्निहित सृजनशीलता, कार्यकुशलता र कर्मठतालाई जगाउने तथा सम्मान गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो। यस दिन आफ्ना हातले प्रयोग गरिने औजार तथा यन्त्रहरूलाई भगवान् विश्वकर्माको स्वरूप मानी पूजा गरिन्छ, जसले कर्मभूमि र कर्मप्रति आदरभाव व्यक्त गर्छ। भौतिक साधनहरूलाई त्याग्नुको सट्टा पवित्र मानेर जीवन सहज बनाउन प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो सन्देश यस पूजाले बोकेको छ। प्रविधि, विज्ञान र अध्यात्मलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने यो पर्वले आधुनिक जीवनशैलीमा कर्मनिष्ठाको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अध्यक्ष डा. पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार निर्माण, कलकारखाना, वास्तुकला र शिल्प क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिहरूले भगवान् विश्वकर्मालाई आफ्नो इष्ट देवताका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजी महोत्सवका रूपमा मनाउने परम्परा छ। उहाँले यस दिन उद्योगधन्दा, कलकारखाना र घरमा रहेका उपकरण, यन्त्र तथा सवारीसाधनको समेत पूजा गरिने प्रचलन रहेको बताउनुभयो। साथै, कार्यरत श्रमिकहरूलाई बिदा दिई उपकरणहरूको मर्मत सम्भार र सरसफाइ गरी वर्षभरि निर्बाध सञ्चालनका लागि तयारी गरिन्छ।
हिन्दू पौराणिक कथाहरूमा भगवान् विश्वकर्मालाई देवताहरूका सर्वोच्च शिल्पकार, वास्तुविद् र इन्जिनियरका रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनले स्वर्गलोकको अलौकिक वास्तुकला, इन्द्रको वज्र, भगवान् विष्णुको सुदर्शन चक्र र रावणको लङ्का जस्ता अनेकौं दिव्य वस्तु तथा भवनहरूको निर्माण गरेका थिए। सृजना र नवप्रवर्तनका मूल कर्ताका रूपमा उनको योगदान अतुलनीय मानिन्छ।
विश्वकर्मा पूजामा भगवान् विश्वकर्माको षोडशोपचार विधिले विशेष आराधना गरिन्छ, जसमा १६ वटा विभिन्न सामग्री वा सेवा अर्पण गरिन्छ। मूलतः, भक्तजनहरूले आफ्ना कार्यक्षेत्रका सम्पूर्ण औजार, यन्त्र तथा उपकरणहरूको विधिवत पूजापाठ गरी तिनको माध्यमबाट प्राप्त हुने जीविकोपार्जन र सफलताप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छन्। कार्यस्थलको सरसफाइ र सजावट पनि यस पर्वको अभिन्न अंग मानिन्छ।
विश्वकर्मा पूजा सृजनात्मकता, नवप्रवर्तन र निरन्तर प्रगतिको प्रतीक हो। यसले मानव चेतनालाई विध्वंसकारी सोचबाट टाढा राखी सृजनशील कार्यतर्फ प्रेरित गर्छ। नयाँ प्रविधि, उत्कृष्ट वास्तुकला र कलाको निर्माणबाट नै संसारलाई सुन्दर, सहज र समृद्ध बनाउन सकिन्छ भन्ने यस पर्वको मूल सन्देश हो। यन्त्र तथा औजारहरूको भौतिक सरसफाइसँगै आफ्नो मन र चेतनालाई पनि स्वच्छ र सकारात्मक राख्नुपर्छ भन्ने आध्यात्मिक जागरण विश्वकर्मा पूजाले प्रदान गर्छ, जसले समाजमा कर्मनिष्ठा र नैतिक मूल्यमान्यताको महत्त्वलाई सधैँ उच्च राख्न सिकाउँछ।
