३१ असोज, काठमाडौं । अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी र कठोर आर्थिक प्रतिबन्धका कारण इरान अभूतपूर्व आर्थिक संकटको चपेटामा परेको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप, विगत लामो समयदेखि इरानबाट आर्थिक सहयोग पाउँदै आएका क्षेत्रीय मिलिसिया समूहहरूले अहिले इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) लाई रकम फिर्ता पठाउन थालेका छन् । अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) का कमान्डर एडमिरल ब्राड कुपरले शुक्रबार यो संवेदनशील खुलासा गरेका हुन् ।
एडमिरल कुपरका अनुसार, अमेरिकी नाकाबन्दीले इरानको अर्थतन्त्रमा गम्भीर धक्का दिएको छ । नाकाबन्दीका कारण इरानले तेल बिक्रीबाट प्राप्त गर्ने आम्दानीमा २५ अर्ब डलरभन्दा बढी गुमाइसकेको छ । यसका अतिरिक्त, पछिल्ला साताहरूमा सेन्टकम र अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले इरानसँग सम्बन्धित ३५ करोड डलर बराबरको क्रिप्टोकरेन्सीसमेत रोक्का गरेका छन् । यी कदमहरूले इरानी अर्थतन्त्रको मेरुदण्डमा प्रहार गर्दै उसलाई वित्तीय रूपमा कमजोर बनाएको छ ।
यो वित्तीय दबाबको स्पष्ट असर आईआरजीसी र इरान समर्थित विभिन्न क्षेत्रीय मिलिसियाहरूमा देखिएको छ । मध्यपूर्वमा अस्थिरता फैलाउनका लागि हिजबुल्लाह, हमास र इराकका शिया मिलिसियाजस्ता समूहहरूले आईआरजीसीबाट निरन्तर आर्थिक र सैन्य सहायता प्राप्त गर्दै आएका थिए । तर, अहिले इरानको आफ्नै कोष रित्तिएपछि यी समूहहरू आर्थिक दबाबमा परेका छन् । कुपरले सार्वजनिक गरेको भिडियो सन्देशमा यी मिलिसिया समूहहरूले आफ्ना लडाकुलाई दिने तलब रोक्दै उक्त रकम आईआरजीसीलाई नै फिर्ता पठाउन थालेको उल्लेख छ ।
आर्थिक संकट यति गहिरिएको छ कि आईआरजीसी आफ्नै सैनिकहरूलाई नियमित तलब दिनसमेत असमर्थ भएको छ । एडमिरल कुपरका अनुसार, इरानी सरकारले आन्तरिक सुरक्षा बल, आईआरजीसीका सदस्य तथा सार्वजनिक क्षेत्रका कर्मचारीहरूको तलब, पेन्सन र भत्तासमेत रोकेको छ । यसले इरानभित्रै गम्भीर असन्तुष्टि र नैतिक पतनको संकेत गर्दछ ।
आन्तरिक वित्तीय संकट र रिभोलुसनरी गार्डभित्र बढ्दो निराशाका कारण हर्मुज जलडमरुमा जहाजहरूमाथि इरानी आक्रमण तीव्र भएको कुपरले औँल्याएका छन् । यो जलमार्ग विश्वको कुल तेल आपूर्तिको एक तिहाइभन्दा बढी ढुवानी हुने रणनीतिक महत्त्वको क्षेत्र हो । यद्यपि, उनका अनुसार गत साता मात्रै ४०० भन्दा बढी जहाज र १० करोड ब्यारेल तेल उक्त जलमार्ग हुँदै सुरक्षित रूपमा पार भएका थिए, जसले अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी निरन्तर जारी रहेको देखाउँछ ।
यसैबीच, अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनअघि मध्यपूर्वमा सैन्य द्वन्द्व थप चर्किन नदिन ह्वाइट हाउसले सावधानी अपनाएको छ । ह्वाइट हाउसको निर्देशनमा सेन्टकमले त्यस क्षेत्रमा इरानका जहाजविरोधी क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रक्षेपण प्रणालीलाई लक्षित गर्ने आक्रमणहरू लगभग पूर्ण रूपमा रोकेको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूको बुझाइमा, निर्वाचनअघि विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढाएर राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पमाथि दबाब सिर्जना गर्ने उद्देश्यले इरानले योजनाबद्ध रूपमा जहाजहरूमाथिका आक्रमण बढाएको हो ।
वर्तमान भूराजनीतिक तनाव कम गर्न अमेरिकाले युद्ध अन्त्य गर्ने एक प्रस्ताव अघि सारेको छ । यो प्रस्तावबारे इरानको राजधानी तेहरानमा आन्तरिक छलफल भइरहेको छ । क्षेत्रीय मध्यस्थकर्ताहरूले इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीलाई अमेरिकी प्रस्तावबारे हतारमा निर्णय नगरी निर्वाचनपछिसम्म पर्खन र त्यसपछि मात्रै जवाफ दिन आग्रह गरेका छन् । यसले कूटनीतिक पहल र भूराजनीतिक दाउपेचबीचको जटिल सन्तुलनलाई प्रस्ट पार्दछ ।
