क्षेत्रीय स्तरमा भएका पछिल्ला आक्रमणहरूका कारण संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच एप्रिलमा भएको युद्धविराम सम्झौता थप सङ्कटमा परेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्प र इरानी अधिकारीहरूले पछिल्लो घटनाक्रमपछि थप कारबाहीको धम्कीहरू आदानप्रदान गरेका छन्।
गत बुधवार अमेरिकाले खाडीमा आफ्नो एउटा हेलिकप्टर खसालिएको दाबी गर्दै इरानी सेना र निगरानी केन्द्रहरूमा हमला गरेको थियो। यसको जवाफमा इरानको इस्लामिक गार्ड कोरले बहरेन र जोर्डनमा रहेका अमेरिकी अखडाहरूमा हमला गरेको जनायो। कुवेतले भने अर्को आक्रमणलाई विफल पारिएको प्रतिक्रिया दिएको थियो। आइतवार इरानले इजरेलमाथि क्षेप्यास्त्र हमला गरेपछि इजरेलले पश्चिम र मध्य इरानका निसानाहरूमा हवाई आक्रमण गर्यो। युद्धविराम सुरु भएयता दुई देशबीच भएको यो पहिलो प्रत्यक्ष मुठभेड थियो। यी घटनाक्रमपछि राष्ट्रपति ट्रम्पले दुवै पक्षलाई लडाइँ रोक्न आह्वान गरेका छन्।
तेहरानमा दुई व्यक्तिहरू सवार एउटा मोटरसाइकल भित्तेचित्रनजिकैबाट अघि बढ्दै। (तस्बिर: Atta Kenare / AFP via Getty Images)
राष्ट्रपति ट्रम्पले विस्तृत रूपमा नखुलाई इरानले अब ‘त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्ने’ बताएका छन्। उनले इरान ‘पूर्ण रूपमा पराजित भएको’ र ‘कुरा मात्रै गरेको तर नतिजा नदिएको’ टिप्पणी गरे। यसअघि इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले आफ्नो मुलुकले ‘कुनै पनि आक्रमण वा जोखिमको जवाफ नदिई नबस्ने’ बताएका थिए, साथै उनले अमेरिकाले युद्धमैदानमा पराजय बेहोरेको टिप्पणी गरे।
हालका लागि कुनै पनि पक्षले औपचारिक रूपमा युद्धविराम तोडेका छैनन् तर बढ्दो तनावले युद्ध अन्त्य गर्ने तेहरान र वाशिङटनको बृहत् प्रयासमा नकारात्मक असर पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त भइरहेको छ। युद्धविरामलाई कायम राख्न किन कठिन भइरहेको छ भन्नेबारे विज्ञहरूले चार मुख्य कारणहरू औँल्याएका छन्:
१. इरानका लागि असहज युद्धविराम
वाशिङ्टनस्थित थिङ्कट्याङ्क सेन्टर फर इन्टर्न्याश्नल पोलिसीकी वरिष्ठ फेलो सिना टोसीका अनुसार इरानको दृष्टिकोणमा युद्धविरामले द्वन्द्वका मूल कारणहरूलाई सम्बोधन गरेको छैन। इजरेली सेनाले लेबननमा सक्रिय रूपमा हमला गरिरहेको र अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमा प्रतिबन्ध तथा नौसैनिक नाकाबन्दी लगाएर तेहरानमाथि आर्थिक र सैनिक दबाव कायम राखेको उनको भनाइ छ। इरानले आक्रमणहरू रोक्न आह्वान गरेको भोलिपल्टै मङ्गलवार इजरेली फौजहरूले दक्षिणी लेबननको सहर टायरमा आक्रमण गरेका थिए। इरानले अमेरिकाले पूर्ण स्तरको द्वन्द्वमा फर्कने सम्भावनालाई छल्दै लिएको फाइदालाई ‘अस्थिर र अस्वीकार्य’ मानेको टोसी बताउँछन्। इरानलाई आफ्ना शत्रुहरूले सैन्य र आर्थिक दबाव कायम राख्न सक्ने अवस्थामा आफू सङ्कुचित हुने युद्धविराम सम्झौता स्वीकार नगर्न आन्तरिक दबाव रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
२. इजरेलको भूमिका
विज्ञहरूले युद्धविराम कायम राख्ने प्रयासलाई इजरेलको कदमले बाधा पुर्याइरहेको औँल्याएका छन्। संयुक्त अधिराज्यको रोयल यूनाइटेड सर्भिस इन्स्टिट्यूटका असोसिएट फेलो डाक्टर एच ए हेल्यर भन्छन्, “तेल अभिभको आधारभूत स्वार्थ भनेको अमेरिका र इरानबीचको जुनसुकै सम्झौता रोक्नु हो जसले इरानलाई क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा कायम रहिरहन दिन्छ।” उनले इजरेलले अमेरिकी कूटनीतिलाई कमजोर पार्न कदम चाल्ने गरेको बताए। आइतवारको हमलापछि राष्ट्रपति ट्रम्पले इजरेललाई इरानमाथि आक्रमण नगर्न भनेका थिए, यद्यपि इजरेलले कत्तिको अटेर गर्यो भन्नेबारे बहस जारी छ। सैन्य विज्ञहरूका अनुसार इरानसँगको लामो मुठभेडमा इजरेल अमेरिकामा निर्भर रहनुपर्नेछ। सैन्य इतिहासकार ड्यानी ओर्बाख इजरेलले तेहरानसँग गरिने कुनै पनि सम्झौताले आफ्नो सुरक्षा चासोलाई बेवास्ता गर्न नहुने सङ्केत गरिरहेको बताउँछन्।
विज्ञहरू इरानी नेतृत्वलाई मुलुकलाई हित नहुने खालका सर्तहरू स्वीकार नगर्न दबाव रहेको बताउँछन्। (तस्बिर: Anadolu via Getty Images)
३. योजनाबद्ध उक्साहट
तेस्रो विषय के पनि छ भने उक्साहट स्वयं पनि वार्ताको रणनीति बनेजस्तो देखिन्छ। अमेरिका र इजरेली सेनाको निरन्तर सैन्य दबाव, प्रतिबन्ध र सामुद्रिक नाकाबन्दीका बाबजुद इरानको नेतृत्व गर्ने अधिकारीहरू पदमा बहाल छन् र उसका सुरक्षा निकायहरू एकीकृत देखिएका छन्। विश्लेषकहरूले यसले तेहरानको सहनशीलतालाई थप बलियो बनाएको टिप्पणी गरिरहेका छन्। इरानले मुठभेड टार्नुको सट्टा आफूलाई दबाव सहन सक्ने विन्दुमा देखेको छ र नयाँ सीमारेखा खिच्न इच्छुक रहेको सन्देश दिएको छ। विज्ञहरू सैन्य दबाव र कूटनीति सँगसँगै अगाडि बढ्न सक्ने तथ्यमा जोड दिन्छन्। टोसीका अनुसार इरानले कूटनीति त्यागेको छैन, बरु लेबनन, खाडी र अन्यत्र उसका समर्थित समूहहरूका गतिविधिहरू विस्तारित युद्ध भड्काउने कोसिसभन्दा पनि यथास्थितभन्दा माथि पुग्ने र इरानको सौदाबाजीको सामर्थ्य बढाउने रणनीति हुन्।
४. अमेरिकी प्रभावका सीमा
अन्तिम कारण संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिका हो। यसमा धेरै कुरा उसले आफ्नो प्रभाव कति प्रयोग गर्न चाहन्छ भन्नेमा निर्भर रहन्छ। इजरेलको प्राथमिक सैन्य समर्थकका हिसाबले वाशिङ्टनले हतियारका साथै आर्थिक र कूटनीतिक सहयोग दिन्छ, जसले द्वन्द्वको समयमा इजरेललाई उल्लेख्य लाभ दिएको छ। हेल्यर यो प्रभाव युद्धविरामको संवेदनशीलता बुझ्नका लागि आधारभूत हुने बताउँछन्। उनको भनाइ छ, “यदि वाशिङ्टनले तेल अभिभ बदलिनुपर्छ भन्ने ठान्यो भने त्यस्तो परिवर्तन ल्याउने प्रभाव उसले राख्छ।” अमेरिकाले आफ्नो सहयोग मात्र सीमित गरिदिने सङ्केत गर्दा त्यसले तेल अभिभको तत्कालै ध्यानाकर्षण गराउने उनको विश्लेषण छ।
लेबननमा इजरेलले निरन्तर जारी राखेको सैन्य गतिविधिले युद्धविरामलाई कमजोर बनाएको विश्लेषकहरू बताउँछन्। (तस्बिर: Anadolu via Getty Images)
आगामी दिनका जोखिम
विज्ञहरूका अनुसार यी अवस्थाले दीर्घकालीन समाधान झन्झन् जटिल बन्दै गएको छ। धेरै विज्ञका विचारमा अहिले पनि कूटनीति नै एक मात्र समाधान हो। तर हेल्यर कूटनीतिलाई ‘सैन्य कदमको आवरण’का रूपमा बुझिएको खण्डमा इरानले आफ्नो अवधारणा बदल्न सक्ने र ‘आफूमाथि आक्रमणको मूल्यलाई अझ उच्च बनाउन सक्ने’ बताउँछन्। त्यस्तो बदलावले भविष्यमा तनाव थप बढाउने र अझ खतरनाक परिस्थिति निम्त्याउन सक्ने उनको विश्लेषण छ।
