काठमाडौं : जापानले यस वर्ष भारतीय आँपको आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। जापानी अधिकारीहरूले आँप निर्यातअघि गरिने अनिवार्य कीट नियन्त्रण प्रक्रियामा गम्भीर कमजोरीहरू भेटिएपछि यस्तो कठोर निर्णय लिएका हुन्। यो कदमले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भारतीय कृषि निर्यातको गुणस्तर र अनुपालनमाथि प्रश्न खडा गरेको छ।
जापानले आफ्नो देशको स्थानीय कृषि उपजलाई विदेशी कीट र रोगबाट बचाउन अत्यन्तै कडा क्वारेन्टाइन नियमहरू लागू गर्दछ। भारतीय आँपमा लाग्ने विभिन्न प्रकारका कीराका अण्डा वा लार्भा देशभित्र प्रवेश गरेर स्थानीय बालीनालीमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्ने जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै जापानले यो प्रतिबन्ध लगाएको हो। यो पहिलो पटक होइन, जापानले सन् १९८० को दशकको सुरुमा पनि समान कारणले भारतबाट आँपको आयात रोकेको थियो।
हरेक वर्ष आँपको मौसममा जापानले आफ्ना अनुभवी निरीक्षकहरूलाई भारतको दिल्ली पठाउने गर्दछ। यी अधिकारीहरूले निर्यातका लागि तयार पारिएका आँपहरूको ‘वाष्प ताप उपचार’ (Vapor Heat Treatment – VHT) विधिबाट निरीक्षण गर्छन्। यो प्रक्रिया आँपलाई फलफूलका कीराहरू र तिनका अण्डाहरूबाट पूर्णरूपमा मुक्त राख्न प्रयोग गरिने एक महत्वपूर्ण र अनिवार्य विधि हो। यसमा फलफूललाई निश्चित समयसम्म तातो हावाको कोठामा राखिन्छ, जसले फल भित्र रहेका सम्भावित कीरा र तिनका लार्भाहरूलाई नष्ट गर्दछ र निर्यातका लागि सुरक्षित बनाउँछ।
तर, यस वर्षको निरीक्षणका क्रममा भारतीय पक्षले आँपको प्रशोधन प्रक्रियामा उल्लेख्य कमीकमजोरी देखाएको पाइएको छ। जापानको योकोहामा प्लान्ट प्रोटेक्सन एसोसिएसनले एक सूचना जारी गर्दै भारतीय आँपमाथि प्रतिबन्ध लगाउने निर्णयको जानकारी गराएको छ। संघले जापानी अधिकारीहरू भारतीय निर्यात प्रक्रियाको गुणस्तर र सुरक्षाबाट पूर्णरुपमा सन्तुष्ट नभएसम्म भारतबाट आँपको आयात अनिश्चितकालका लागि रोकिने स्पष्ट पारेको छ।
यस विषयमा बीबीसीसँग कुरा गर्दै सेन्ट्रल इन्स्टिच्युट फर सबट्रोपिकल हर्टिकल्चरका पूर्वअनुसन्धान निर्देशक शैलेन्द्र राजनले भनेका छन्, “यदि कुनै ढुवानीमा तोकिएको सीमाभन्दा बढी अवशेष वा अन्य दोषहरू भेटिएमा त्यसलाई रोक्नुपर्छ। प्रत्येक देशको आफ्नै कडा नियमहरू हुन्छन्, तर जापानलाई विश्वकै सबैभन्दा कडा बजारहरू मध्ये एक मानिन्छ। त्यहाँका अधिकारीहरूले सानातिना दोषहरूलाई पनि बेवास्ता गर्दैनन्।” उनले फलफूलका झिंगाहरू (fruit flies) बाट बच्नकै लागि वाष्प ताप उपचार सुरु गरिएको र जापानले त्यसको पूर्ण पालना खोज्ने बताए।
जापानको यो प्रतिबन्धले अन्य देशहरूमा भारतीय आँपको खपतमा ठूलो असर पार्छ कि पार्दैन भन्ने प्रश्नमा शैलेन्द्र राजन भन्छन् कि भारतले आफ्नो अधिकांश आँप खाडी देशहरूमा निर्यात गर्छ, जहाँ नियमहरू जापानको जस्तो कडा छैनन्। उनका अनुसार यो प्रतिबन्धले भारतको समग्र आँप निर्यातमा ठूलो प्रभाव पार्ने सम्भावना कम छ, तर यसले निर्यात प्रक्रियामा सुधार ल्याउनुपर्ने सन्देश दिएको छ।
राजनले प्रत्येक देशको आ-आफ्नै नियम र गुणस्तर मापदण्ड हुने भन्दै निर्यात गर्ने देशहरूले त्यसै अनुसार आफूलाई तयार पार्नु पर्नेमा जोड दिएका छन्। भारतले पनि सोही अनुसार आफ्नो प्रणालीमा सुधार गरिरहेको उनको भनाइ छ। भारत विश्वमा आँपको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक मानिन्छ। कृषि तथा प्रशोधित खाद्य उत्पादन निर्यात विकास प्राधिकरण (APEDA) को तथ्याङ्क अनुसार, भारतले विश्वको कुल आँप उत्पादनको लगभग ४० देखि ४५ प्रतिशत उत्पादन गर्छ र यहाँ लगभग १ हजार प्रकारका आँप पाइन्छन्। यस घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा गुणस्तर कायम राख्न भारतलाई थप जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्ने देखिन्छ।
