बाढीपछिका दृश्य हेर्दा ‘सेकन्डरी ट्रमा’को जोखिम, भएमा के गर्ने?
डिजिटल सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोगसँगै, फोन वा अन्य उपकरणमा बारम्बार दुःखलाग्दो तथा हृदयविदारक सामग्री हेरिरहँदा अप्रत्यक्ष रूपमा मानसिक आघात पुग्न सक्ने चिकित्सकहरूले चेतावनी दिएका छन्। बाढी, भूकम्प, महामारी वा अन्य विपत्तिसँग सम्बन्धित दृश्यहरू लामो समयसम्म हेर्दा ‘सेकन्डरी ट्रमा’को जोखिम बढ्ने मनोचिकित्सक ऋचा अमात्यले बताएकी छन्।
सेकन्डरी ट्रमा, जसलाई ‘भिकेरियस ट्रमा’ वा ‘कम्पेसन फटिग’ पनि भनिन्छ, प्रत्यक्ष पीडित नभए पनि अरूको पीडा वा विपत्तिलाई देखेर, सुनेर वा महसुस गरेर हुने मानसिक असर हो। यो विशेष गरी पत्रकार, उद्धारकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी र विपत्तिको खबर वा दृश्यसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहने आम नागरिकमा देखिन सक्छ। मस्तिष्कले यी अप्रत्यक्ष अनुभवहरूलाई आफ्नै रूपमा प्रशोधन गर्न थाल्छ, जसले मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्छ।
प्रविधि र इन्टरनेटको पहुँचले विश्वभरका घटनाहरू एकैछिनमा हामीसम्म पुग्छन्। प्राकृतिक प्रकोप, दुर्घटना वा द्वन्द्वका भयावह दृश्यहरू सामाजिक सञ्जालमा द्रुत गतिमा फैलने गर्छन्। यसले गर्दा संवेदनशील व्यक्तिहरूमा यस्ता सामग्रीको बारम्बार अवलोकनबाट गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्छ। विपत्तिको समयमा सहयोगको भावनाले गर्दा पनि धेरै मानिसहरू जानकारीका लागि यस्ता सामग्री हेर्न बाध्य हुन्छन्, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा उनीहरूलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा असर गर्छ।
‘सेकन्डरी ट्रमा’का लक्षणहरू प्रत्यक्ष ट्रमाका लक्षणहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन सक्छन्। यसमा चिन्ता, डर, बेचैनी, निन्द्रा नलाग्ने वा डरलाग्दो सपना देख्ने, एकाग्रतामा कमी, छटपटी, भावनात्मक सुस्तता, ऊर्जाको कमी, दैनिक कार्यमा अरुचि र निराशा जस्ता समस्याहरू पर्दछन्। कतिपय अवस्थामा शारीरिक लक्षणहरू जस्तै टाउको दुख्ने, थकान महसुस हुने र पाचन सम्बन्धी समस्याहरू पनि देखिन सक्छन्। यदि यी लक्षणहरू लामो समयसम्म रहेमा व्यक्तिलाई सामान्य जीवनयापनमा कठिनाइ हुन सक्छ।
यसको असरलाई कम गर्न वा व्यवस्थापन गर्न केही उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
- **सूचनाको सीमितता:** दुःखलाग्दो वा त्रासपूर्ण सामग्री हेर्ने समय र मात्रालाई सीमित गर्नुपर्छ। भरपर्दो र आधिकारिक स्रोतबाट मात्र समाचार हेर्ने र सामाजिक सञ्जालमा अनावश्यक स्क्रोलिङबाट बच्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
- **आत्म-हेरचाह:** नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार र पर्याप्त निन्द्राले मानसिक स्वास्थ्यलाई सुदृढ बनाउँछ। ध्यान, योग वा माइन्डफुलनेस अभ्यासले तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।
- **सामाजिक समर्थन:** परिवार र साथीहरूसँग आफ्ना भावनाहरू व्यक्त गर्ने र कुरा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। भावनात्मक सहयोगले एक्लोपनाको महसुस कम गर्छ।
- **रुचिपूर्ण गतिविधि:** आफूलाई मन पर्ने काम वा शौकमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। किताब पढ्ने, संगीत सुन्ने, चित्र कोर्ने वा प्रकृतिमा समय बिताउने जस्ता कार्यले मनलाई शान्त बनाउँछ।
- **सीमा निर्धारण:** काम र व्यक्तिगत जीवनबीच स्पष्ट सीमा कायम गर्नुपर्छ। कार्यस्थलमा दुःखद सामग्रीसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहनेहरूले ब्रेक लिने र मनलाई अन्य कुरामा केन्द्रित गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
- **पेशागत सहयोग:** यदि ‘सेकन्डरी ट्रमा’का लक्षणहरू गम्भीर भएमा वा लामो समयसम्म रहेमा मनोचिकित्सक वा परामर्शदातासँग सल्लाह लिन हिचकिचाउनु हुँदैन। उनीहरूले उचित उपचार र मार्गदर्शन प्रदान गरी मानसिक स्वास्थ्य पुनर्स्थापनामा मद्दत गर्न सक्छन्।
मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु नितान्त आवश्यक छ। ‘सेकन्डरी ट्रमा’को जोखिमलाई समयमै बुझेर यसको रोकथाम तथा व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु सबैका लागि महत्वपूर्ण छ।
