बाढी प्रभावित क्षेत्रमा खाद्य सुरक्षा: रोगबाट बच्न सुरक्षित भण्डारण अनिवार्य
भदौ महिनामा आएको विनाशकारी बाढीका कारण हजारौं नागरिक विस्थापित भएका छन्। यस्ता विस्थापित समुदायलाई हाल राहतस्वरूप खाद्यसामग्री प्रदान गरिँदैछ। यस विषम परिस्थितिमा खाद्यान्नको गुणस्तर र त्यसको सुरक्षित भण्डारण सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण चुनौती बनेको छ। सरकारी अधिकारीहरूले प्रदान गरिएका खाद्यसामग्रीको गुणस्तर अनुगमन भइरहेको बताए पनि, व्यक्तिगत तथा सामुदायिक स्तरमा गरिने भण्डारण र प्रयोगको सावधानीले मात्र रोगको जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ) ले यस्ता विपद् प्रभावित क्षेत्रहरूमा खाद्यपदार्थलाई दूषित हुनबाट जोगाउन र सुरक्षित राख्नका लागि महत्त्वपूर्ण सुझावहरू जारी गरेको छ, जुन सबैका लागि मननयोग्य छन्।
बाढी र डुबानले गर्दा खानेपानीका स्रोतहरू दूषित हुने, सरसफाइको अभाव हुने र खाद्यवस्तुहरूमा सूक्ष्मजीवको सङ्क्रमण फैलिने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। यस्तो अवस्थामा दूषित खाद्यपदार्थको सेवनले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड जस्ता जलजन्य तथा खाद्यजन्य रोगहरू महामारीको रूपमा फैलिन सक्छ, जसले विस्थापित समुदायको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याउँछ। विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिहरूमा यसको जोखिम अझ बढी हुन्छ। यसैले, आधारभूत खाद्य सुरक्षाका सिद्धान्तहरू पालना गर्नु अपरिहार्य हुन्छ।
डब्ल्यूएचओका अनुसार, खाद्य सुरक्षाका पाँच मुख्य सिद्धान्तहरू छन् जुन विपद्को समयमा अझ बढी पालना गर्नुपर्छ। यी सिद्धान्तहरूले खाद्यान्नलाई सुरक्षित राख्न र रोग लाग्नबाट बचाउन मद्दत गर्छन्:
१. सफा रहनुहोस् (Keep clean): खाना बनाउनु वा खानुअघि तथा पछि साबुनपानीले राम्ररी हात धुनुपर्छ। खाना बनाउने सबै भाँडाकुँडा, उपकरण र सतह सफा राख्नुपर्छ। बाढीको पानी वा फोहोर पानीको सम्पर्कमा आएका सबै वस्तुलाई सफा गरी निसङ्क्रमण गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
२. काँचो र पाकेको खाना छुट्टाछुट्टै राख्नुहोस् (Separate raw and cooked food): काँचो मासु, कुखुरा, माछा र अण्डालाई अन्य पकाएको वा खान तयार खाद्यवस्तुबाट अलग राख्नुपर्छ। यसो गर्दा काँचो खानाबाट हानिकारक जीवाणुहरू पाकेको खानामा सर्ने जोखिम कम हुन्छ। भण्डारण गर्दा पनि काँचो र पाकेका खाद्यवस्तुका लागि छुट्टाछुट्टै भाँडा वा स्थान प्रयोग गर्नुपर्छ।
३. राम्ररी पकाउनुहोस् (Cook thoroughly): विशेषगरी मासु, कुखुरा, अण्डा र समुद्री खानालाई उच्च तापक्रममा राम्ररी पकाउनुपर्छ। खाना पकाउँदा भित्री भागसम्म ताप पुगेको सुनिश्चित गर्नुपर्छ (कम्तीमा ७० डिग्री सेल्सियस)। सुप वा स्ट्यु जस्ता तरल पदार्थहरूलाई उम्लन दिनुपर्छ। पकाएको खानालाई तुरुन्तै खाने प्रयास गर्नुपर्छ र पुन: तताउँदा पनि राम्ररी तातो भएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
४. खानालाई सुरक्षित तापक्रममा राख्नुहोस् (Keep food at safe temperatures): पकाएको खानालाई कोठाको सामान्य तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी राख्नु हुँदैन। चाँडै बिग्रने खाद्यपदार्थहरूलाई फ्रिजको व्यवस्था भएमा ५ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रममा वा तातो राख्नुपर्ने भएमा ६० डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी तापक्रममा राख्नुपर्छ। बाढी प्रभावित क्षेत्रमा फ्रिजको उपलब्धता नहुने हुँदा, खानालाई तातै राख्न वा सकेसम्म तुरुन्तै खान प्राथमिकता दिनुपर्छ। जमेको खानालाई सुरक्षित तरिकाले पगालेर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
५. सुरक्षित पानी र कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्नुहोस् (Use safe water and raw materials): खाना पकाउन र पिउनका लागि सधैँ शुद्ध, उमालेको वा क्लोरिन हालेको पानी प्रयोग गर्नुपर्छ। स्वस्थ र ताजा कच्चा पदार्थ मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। फलफूल र तरकारीलाई प्रयोग गर्नुअघि शुद्ध पानीले राम्ररी धुनुपर्छ। म्याद गुज्रेका वा बाढीको पानीले भिजेका कुनै पनि खाद्यवस्तुको प्रयोग गर्नु हुँदैन र यस्ता वस्तुहरूलाई तुरुन्तै सुरक्षित रूपमा नष्ट गर्नुपर्छ, जसले अन्य वस्तुहरूलाई दूषित हुनबाट जोगाउँछ।
विस्थापित शिविर वा अस्थायी बसोबासमा रहेका मानिसहरूका लागि यी सुझावहरू पालना गर्न थप चुनौती हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा राहत वितरण गर्ने निकायहरूले पनि प्याकेज गरिएका र लामो समयसम्म टिक्ने सुक्खा खानेकुराहरू वितरणमा जोड दिनुपर्छ। साथै, पानी शुद्धीकरणका लागि आवश्यक औषधि तथा सरसफाइका सामग्रीहरू पनि पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्थानीय समुदायलाई खाद्य सुरक्षाका बारेमा सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु र व्यवहारिक तालिम प्रदान गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
समग्रमा, बाढीबाट प्रभावित समुदायको स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि खाद्यपदार्थको सुरक्षित भण्डारण र उपभोग अपरिहार्य छ। सरकारी निकाय, राहतकर्मी र स्वयं व्यक्तिले डब्ल्यूएचओका यी सुझावहरूलाई मनन गरी व्यवहारमा उतार्न सकेमा खाद्यजन्य रोगको जोखिमलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ र विपद्को यो कठिन घडीमा सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट आउनबाट जोगाउन सकिन्छ।
