विपद्का बेला मिथ्या सूचनाको महामारी: कसरी सुरक्षित रहने?
प्राकृतिक विपद्को समयमा सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न किसिमका सूचना, तस्बिर र भिडिओहरूको बिगबिगी बढ्ने गर्दछ। गत भदौ महिनामा आएको विनाशकारी बाढीको घटना यसको ज्वलन्त उदाहरण हो, जहाँ वास्तविक जस्तै देखिने कैयौँ सामग्रीहरू कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) प्रविधिबाट सिर्जित थिए। यस्ता भ्रमपूर्ण सामग्रीका कारण सही सूचना पहिचान गर्न सर्वसाधारणलाई कठिनाइ हुने गरेको छ। यसले विपद् व्यवस्थापन र उद्धार कार्यमा समेत चुनौती थपेको छ।
फ्याक्टचेकर तथा पत्रकार दीपक अधिकारीका अनुसार, विपद्को बेला गलत सूचनाले जनजीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। अफवाहले अनावश्यक त्रास फैलाउने, उद्धारकर्ताहरूलाई गलत ठाउँमा निर्देशित गर्ने, र पीडितहरूलाई आवश्यक सहयोगबाट वञ्चित गराउने सम्भावना रहन्छ। तसर्थ, यस्तो संवेदनशील समयमा सूचनाको सत्यता जाँच गर्न अत्यावश्यक छ।
मिथ्या सूचनाबाट बच्न र विश्वसनीय जानकारी प्राप्त गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
१. सूचनाको स्रोत पहिचान गर्नुहोस्:
कुनै पनि जानकारी प्राप्त गर्दा त्यो कहाँबाट आएको हो भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्। सरकारी निकायहरू जस्तै राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, गृह मन्त्रालय, स्थानीय प्रशासन, र स्थापित एवं विश्वसनीय सञ्चारमाध्यमहरूले प्रकाशन गरेका सूचनाहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। अज्ञात वा अप्रमाणित स्रोतबाट आएका जानकारीहरूमाथि सधैँ शंका गर्नुहोस्।
२. जानकारीको पुष्टि गर्नुहोस्:
एउटै जानकारीलाई कम्तीमा दुई वा तीनवटा विश्वसनीय स्रोतहरूबाट जाँच्ने प्रयास गर्नुहोस्। यदि फरक-फरक स्रोतहरूमा एउटै जानकारी फरक-फरक तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ वा परस्पर विरोधी तथ्यहरू भेटिएमा त्यसको सत्यतामाथि थप अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ। हतारमा कुनै पनि जानकारी सेयर नगर्नुहोस्।
३. दृश्य सामग्रीको सूक्ष्म विश्लेषण गर्नुहोस्:
तस्बिर र भिडिओहरूमाथि विशेष ध्यान दिनुहोस्। एआई प्रविधिले वास्तविक जस्तै देखिने तर कृत्रिम सामग्रीहरू सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले, दृश्य सामग्रीको प्रामाणिकता जाँच गर्नुपर्छ। तस्बिर वा भिडिओको मिति, स्थान, र सन्दर्भ पुष्टि गर्नुहोस्। रिभर्स इमेज सर्च जस्ता उपकरणहरू प्रयोग गरेर तस्बिर पुरानो हो वा नयाँ, वा फरक सन्दर्भमा प्रयोग भएको हो कि भनी पत्ता लगाउन सकिन्छ। अस्पष्ट वा अनावश्यक रूपमा विचलित पार्ने सामग्रीहरूमाथि कम विश्वास गर्नुहोस्।
४. भावनात्मक अपीलबाट सचेत रहनुहोस्:
मिथ्या सूचनाहरू प्रायः मानिसको डर, आक्रोश, वा सहानुभूति जस्ता भावनाहरूलाई उत्तेजित पार्ने उद्देश्यले सिर्जना गरिएका हुन्छन्। अत्यधिक भावनात्मक वा सनसनीपूर्ण हेडलाइनहरू र क्याप्सनहरू भएका सामग्रीहरूमाथि विशेष चनाखो रहनुहोस्। तथ्यपरक भन्दा पनि भावनात्मक अपील भएका सूचनाहरूमा सत्यताको कमी हुन सक्छ।
५. साझेदारी गर्नुअघि दोहोर्याएर सोच्नुहोस्:
सामाजिक सञ्जालमा कुनै पनि जानकारी साझेदारी गर्नुअघि त्यसको सत्यता सुनिश्चित गर्नुहोस्। तपाईंको एउटा गलत साझेदारीले सयौँ मानिसहरूलाई भ्रममा पार्न सक्छ र विपद्को बेला थप जटिलता उत्पन्न गर्न सक्छ। अफवाह फैलाउनमा सहयोगी नबन्नुहोस्।
दीपक अधिकारी जोड दिन्छन् कि विपद्को बेला सही सूचना जीवन बचाउने महत्वपूर्ण आधार हो। व्यक्तिगत सतर्कता, आलोचनात्मक सोच, र धैर्यताले मात्र हामी मिथ्या सूचनाको महामारीबाट बच्न सक्छौँ। यसले समग्र समाजलाई सुरक्षित र सूचित राख्न मद्दत गर्दछ।
