ललितपुर, असार ३ गते । ललितपुरमा प्रत्येक वर्ष मनाइने वर्षा र सहकालका देवता रातो मत्स्येन्द्रनाथको ऐतिहासिक रथयात्राअन्तर्गत लगनखेलबाट जावलाखेलतर्फ रथ तानिएको छ । यस चरणलाई ‘पश्चिम यात्रा’ समेत भनिन्छ, जसले जात्राको महत्त्वपूर्ण भागलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। सहकालका प्रतीक मानिने मत्स्येन्द्रनाथको रथ जावलाखेल पुगेपछि जात्रा समापन नजिकिन्छ। यो जात्रा नेपालमा मनाइने जात्राहरूमध्ये सबैभन्दा लामो अवधिसम्म चल्ने भएकाले यसको विशेष महत्त्व छ।
नेपालमै सबैभन्दा लामो समयसम्म चल्ने मानिने रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि प्रारम्भ भई असार शुक्ल चतुर्थीसम्म निरन्तर चल्छ। यो लामो अवधिभर ललितपुरका विभिन्न ऐतिहासिक स्थलहरूमा रथ परिक्रमा गराइन्छ, जसले उपत्यकावासीमा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक उत्साह जगाउँछ। जात्राको अन्तिम चरणमा ‘भोटो देखाउने जात्रा’ प्रदर्शन गरिन्छ, जुन यसको मुख्य आकर्षण हो र यसलाई हेर्न हजारौँको सङ्ख्यामा भक्तजन तथा दर्शकहरू जावलाखेलमा भेला हुन्छन्।
पुल्चोकमा विधिवत् रथारोहण गरिएपछि सुरु भएको यो भव्य यात्रा गाःबाहल, मंगलबजार, सुन्धारा, लगनखेल हुँदै जावलाखेलसम्म पुग्छ। जावलाखेलमा ‘भोटो देखाउने’ विशेष समारोह सम्पन्न भएपश्चात् मत्स्येन्द्रनाथको मूर्तिलाई सानो खटमा राखेर बुंगमतीतर्फ प्रस्थान गराइन्छ, जहाँ देवताको बासस्थान रहेको विश्वास गरिन्छ र यसका साथै वार्षिक रथयात्राको विधिवत् समापन हुन्छ। यो सम्पूर्ण मार्गमा भक्तजनहरूको बाक्लो उपस्थिति रहने गर्दछ।
इतिहासविद् तथा संस्कृतिविद्हरूका अनुसार, काठमाडौँ उपत्यकामा लामो समयसम्म अनावृष्टि र भीषण अनिकाल परेकाले जनजीवन अस्तव्यस्त बनेको थियो। यस संकटको समाधानका लागि वर्षाका देवताका रूपमा पूज्य आर्यावलोकितेश्वर अर्थात् मत्स्येन्द्रनाथलाई उपत्यकामा ल्याइएको पौराणिक कथन छ। मत्स्येन्द्रनाथको आगमनसँगै उपत्यकामा प्रचूर वर्षा भई अनिकालको अन्त्य भएको विश्वास गरिन्छ। यही ऐतिहासिक घटनाको स्मरणमा तत्कालीन राजा नरेन्द्रदेवले यस जात्राको आरम्भ गराएको किंवदन्ती छ, जसलाई प्रत्येक वर्ष सहकाल, समृद्धि र राम्रो वर्षाको कामनासहित मनाइँदै आएको छ।
रातो मत्स्येन्द्रनाथको जात्रा धार्मिक आस्थाको प्रतीक मात्र नभई नेवार समुदायको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा, सामाजिक एकता र ऐतिहासिक परम्पराको एक जीवन्त स्वरूप हो। यो जात्राले समुदायमा भातृत्व र सहकार्यको भावनालाई प्रवर्द्धन गर्दछ। यसका अतिरिक्त, संस्कृतिविद्हरू मत्स्येन्द्रनाथ समक्ष विद्या, धन सम्पत्ति, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्न सकिने तर व्यक्तिगत रूप रङ्गको कामना गर्न नहुने परम्परा रहेको औँल्याउँछन्, जसले देवताप्रतिको गहिरो सम्मान र आध्यात्मिक शुद्धताको भाव झल्काउँछ। यसरी, रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्राले नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक विविधतालाई उजागर गर्दै सदियौँदेखि जीवन्त परम्पराका रूपमा निरन्तरता पाइरहेको छ।
