गुजरातको मोती पलसन: ४५ मिटर गहिरो इनारमा ज्यानको बाजी राखेर पानीको खोजी
भारतको पश्चिमी राज्य गुजरातको दुर्गम मोती पलसन गाउँमा बसोबास गर्ने करिब १,२०० बासिन्दाहरू प्रत्येक वर्ष गर्मीयाममा गम्भीर खानेपानीको संकटबाट गुज्रने गर्छन्। उनीहरूको मुख्य पानीको स्रोतका रूपमा रहेका आठवटा इनार सुकेपछि, स्थानीयहरू पिउने पानी जुटाउनका लागि ज्यानको जोखिम मोलेर ४५ मिटर (झन्डै १५० फिट) गहिरा इनारको पीँधसम्म ओर्लन बाध्य छन्। यो भयावह अवस्थाले गाउँलेहरूको दैनिक जीवनमा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ।
साँघुरो र जोखिमपूर्ण इनारमा डोरी वा सिँढीको सहायताले ओर्लनु आफैँमा एक खतरनाक कार्य हो। यस क्रममा लड्ने, चिप्लिने वा चोटपटक लाग्ने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। इनारको पिँधमा पर्याप्त अक्सिजन नहुन सक्छ, जसले गर्दा श्वासप्रश्वासमा समस्या आउने र बेहोस हुने जोखिम रहन्छ। साथै, सर्प तथा अन्य विषालु जीवको बासस्थान हुन सक्ने भएकाले थप खतरा उत्पन्न हुन्छ। इनारको भित्ता भत्किने वा माटो खस्ने जोखिमले पनि गाउँलेहरूलाई सधैँ चिन्तित बनाइराख्छ। यस्ता अनेकौँ जोखिम मोलेर पनि पानीको थोपा जुटाउनुपर्ने उनीहरूको बाध्यताले परिस्थितिको गम्भीरतालाई प्रस्ट पार्छ।
यस गाउँमा वर्षौँदेखि चलिरहेको पानीको समस्याप्रति सरकारी निकायको उदासीनता वा अप्रभावी समाधानलाई लिएर स्थानीय बासिन्दाहरूमा असन्तुष्टि बढेको छ। अधिकारीहरूले गाउँमा पर्याप्त पानी उपलब्ध गराइएको दाबी गरे पनि, गाउँलेहरू त्यो दाबीलाई ठाडै अस्वीकार गर्छन्। उनीहरूका अनुसार, सरकारी दाबी र वास्तविक धरातलीय अवस्थाबीच ठूलो खाडल छ। यदि पानीको पर्याप्त व्यवस्था भएको भए, कसैले पनि दैनिक ज्यानको जोखिम मोलेर यति गहिरो इनारमा ओर्लनुपर्ने थिएन।
मोती पलसनको यो समस्याले विशेषगरी महिला र बालबालिकाहरूलाई बढी प्रभावित पारेको छ। गाउँमा पानी ल्याउने मुख्य जिम्मेवारी प्रायः महिलाहरूको काँधमा हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूले घण्टौँ समय इनारको पालो कुर्न र जोखिमपूर्ण तरिकाले पानी जुटाउन बिताउनुपर्छ। यसले उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा अन्य सामाजिक गतिविधिहरूमा प्रत्यक्ष नकारात्मक असर पार्दछ। बालबालिकाहरू पनि पानीको खोजीमा लाग्दा विद्यालय छुट्ने वा जोखिम मोल्न बाध्य हुने गरेका छन्। स्वच्छ र सुरक्षित पिउने पानी मानवको आधारभूत अधिकार भए पनि यस गाउँका बासिन्दाहरू त्यसबाट वञ्चित छन्।
मोती पलसनको यो मार्मिक कथाले भारतका ग्रामीण इलाकाहरूमा व्याप्त खानेपानीको संकटको यथार्थ चित्रण गर्दछ। जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दै गएको खडेरी र भूजल स्तरमा आएको कमीले गर्दा यस्ता समस्याहरू झनै विकराल बन्दै गएका छन्। स्थानीय सरकार र सम्बन्धित अधिकारीहरूले तत्काल यस समस्यालाई सम्बोधन गरी गाउँलेहरूलाई दिगो र सुरक्षित पानीको स्रोत उपलब्ध गराउनु अपरिहार्य छ। पाइपलाइनको व्यवस्था, नयाँ इनारको खनजोत वा वर्षाको पानी संकलन प्रणाली जस्ता दीर्घकालीन समाधानहरूमा लगानी नगरी यस समस्याबाट मुक्ति पाउन सम्भव देखिँदैन। मोती पलसनका बासिन्दाहरूको जीवन र स्वास्थ्यको रक्षाका लागि तत्काल र प्रभावकारी कदम चाल्न जरुरी छ।
