बाढीपछि फेला परेका शवको डीएनएबाट पहिचान: चुनौती र प्रक्रिया
भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको हालैको विनाशकारी बाढीले मुलुकलाई गहिरो क्षति पुर्याएको छ। यस विपत्तिको कारण सयौँले ज्यान गुमाएका छन् भने हजारौँ मानिसको अवस्था अझै अज्ञात रहेको छ। यस बृहत् मानवीय संकटका बीच, रसुवादेखि भारतको तराई क्षेत्रसम्म फेला परेका शव तथा शरीरका अङ्गहरूको डीएनए परीक्षणमार्फत पहिचान गर्ने कार्य युद्धस्तरमा अघि बढाइएको छ। यो प्रक्रिया बेपत्ताका परिवारका लागि मृतकको अन्तिम संस्कार र कानुनी प्रक्रियाका लागि अपरिहार्य मानिएको छ।
बाढीको भीषण प्रवाहले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको थियो। नदीको बहावसँगै बगेका शवहरू धेरै परसम्म पुगेका र लामो समय पानीमा रहँदा चिन्नै नसकिने अवस्थामा फेला परेका छन्। यस्तो अवस्थामा मृतकको अनुहार, कपडा वा अन्य भौतिक प्रमाणका आधारमा पहिचान गर्न असम्भवप्रायः हुन्छ। यही कारणले वैज्ञानिक विधि, विशेषगरी डीएनए परीक्षण, एक मात्र भरपर्दो विकल्प बनेको छ। नेपाल सरकारले यस कार्यका लागि विभिन्न निकायलाई परिचालन गरेको छ, जसको मुख्य उद्देश्य बेपत्ता व्यक्तिहरूको यथाशीघ्र पहिचान गर्नु हो।
शव तथा शरीरका अङ्गहरूबाट डीएनए नमुना सङ्कलन गर्नु पहिलो र महत्त्वपूर्ण चरण हो। यसका लागि सम्बन्धित जिल्ला प्रहरी कार्यालयहरू र फोरेन्सिक विज्ञहरूको टोली खटिएको छ। शव फेला परेका स्थानमा तत्कालै प्राथमिक मुचुल्का उठाई, चिकित्सकको रोहबरमा हड्डी, दाँत वा मांसपेशीका स–साना टुक्राहरू सावधानीपूर्वक सङ्कलन गरिन्छ। यी नमुनाहरूलाई विशेष रसायन प्रयोग गरी उचित तापक्रममा राखी सुरक्षित रूपमा प्रयोगशाला पठाइन्छ ताकि डीएनए क्षय नहोस् र परीक्षणका लागि उपयुक्त अवस्थामा रहोस्।
हराएका व्यक्तिहरूको पहिचानका लागि उनीहरूका निकटतम नातेदार (जस्तै: बुबा, आमा, छोरा, छोरी) बाट पनि डीएनए नमुना सङ्कलन गरिन्छ। चितवन जिल्लाका प्रहरी उपरीक्षक रामेश्वर पौडेलका अनुसार, बेपत्ता भएका व्यक्तिका परिवारका सदस्यहरूलाई नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा प्रहरी कार्यालयमा बोलाएर मुखभित्रको र्याल (buccal swab) वा रगतको नमुना लिइन्छ। नमुना सङ्कलन गर्दा सम्पूर्ण कानुनी प्रक्रिया र ‘चेन अफ कस्टडी’ (Chain of Custody) को पालना गर्नु अनिवार्य हुन्छ ताकि पदीय दुरुपयोग वा नमुना फेरबदलको सम्भावना नरहोस्।
सङ्कलित सबै डीएनए नमुनाहरू राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला वा तोकिएको अन्य प्रयोगशालामा पठाइन्छ। प्रयोगशालामा विज्ञहरूले नमुनाबाट डीएनए निष्कर्षण (extraction) गर्छन्। त्यसपछि, पोलिमरेज चेन रियाक्सन (PCR) विधिबाट डीएनएका विशिष्ट खण्डहरूलाई प्रवर्धन (amplification) गरी प्रत्येक व्यक्तिको अद्वितीय डीएनए प्रोफाइल तयार पारिन्छ। शवबाट प्राप्त प्रोफाइललाई बेपत्ता व्यक्तिका नातेदारबाट प्राप्त प्रोफाइलसँग वैज्ञानिक रूपमा तुलना गरिन्छ, र यदि पर्याप्त मिल्दोजुल्दो भएमा मृतकको पहिचान पुष्टि गरिन्छ।
डीएनए परीक्षण एक जटिल र समय खपत गर्ने प्रक्रिया हो, विशेषगरी ठूलो संख्यामा नमुनाहरू आइपुग्दा। क्षय भएका वा टुक्रिएका शवहरूबाट गुणस्तरीय डीएनए प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ, जसले गर्दा परीक्षणको नतिजा ढिलो हुन सक्छ। प्रहरी उपरीक्षक पौडेलले यस कार्यमा स्रोतसाधनको सीमितता, विज्ञ जनशक्तिको उपलब्धता र प्रयोगशालाको क्षमतालाई पनि चुनौतीका रूपमा औंल्याएका छन्। परीक्षणको नतिजा आउन केही हप्तादेखि महिनासम्म लाग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ, जसले गर्दा बेपत्ताका परिवारहरूमा पर्खाइको पीडा थपिएको छ।
यो डीएनए पहिचान प्रक्रिया केवल मृतकको नाम घोषणा गर्ने कार्य मात्र होइन, बरु यसले बाढी पीडित परिवारहरूलाई मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ। यसका साथै, मृतकको सम्पत्ति हस्तान्तरण, बीमा दाबी र अन्य कानुनी प्रक्रियाहरूका लागि पनि आधिकारिक पहिचान अत्यावश्यक हुन्छ। यस किसिमको बृहत् डीएनए पहिचान कार्यले भविष्यमा हुने प्राकृतिक विपत्तिहरूका लागि तयारी गर्न र मानव अवशेष व्यवस्थापनमा थप सुदृढ नीति निर्माण गर्न समेत सहयोग पुग्ने देखिन्छ, जसले गर्दा यस्ता विपत्तिको सामना गर्न राष्ट्र अझ सक्षम हुनेछ।
