इरानमाथि इजरेल र अमेरिकाको आक्रमणपश्चात् मध्यपूर्वमा फैलिएको द्वन्द्वको असर नेपालमा खाना पकाउने ग्यासको अभावबाट देखिन थालेको छ। यद्यपि पेट्रोलियम पदार्थको आयातमा तत्काल उल्लेख्य कमी नआए पनि, भविष्यमा अभाव हुनसक्ने चिन्ता व्यापक छ। मध्यपूर्वमा रोजगारीका लागि जाने नेपाली कामदारहरू र सो क्षेत्रलाई ट्रान्जिट बनाएर यात्रा गर्नेहरू प्रत्यक्ष प्रभावित भइसकेका छन्। अर्थविद् तथा अधिकारीहरूका अनुसार, यदि यो द्वन्द्व लम्बिएमा नेपाली अर्थतन्त्र र हाम्रो दैनिकीमा गम्भीर असर पर्नेछ।
तस्बिर स्रोत, EPA/Shutterstock
इन्धन आपूर्ति र मूल्यमा असर:
मध्यपूर्वको द्वन्द्वले नेपालको इन्धन आपूर्तिमा प्रत्यक्ष असर देखाउन थालेको छ। नेपालले भारतबाट इन्धन खरिद गरे पनि, भारतले आयात गर्ने इन्धनको ठूलो हिस्सा मध्यपूर्वबाट आउँछ। नेपाल राष्ट्र ब्याङ्कका पूर्व कार्यकारी निर्देशक गुणाखर भट्टका अनुसार, साउदी अरब, यूएई, कुवेत र इरानलगायतका देशबाट इन्धन निर्यात प्रभावित हुँदा नेपालमा पनि आपूर्ति कटौती भई मूल्य बढ्न सक्छ। इन्धनको मूल्यवृद्धिसँगै यातायात र ढुवानी खर्च बढ्ने हुँदा सम्पूर्ण आर्थिक गतिविधिमा नकारात्मक असर पर्ने उहाँ बताउनुहुन्छ। नेपाल आयल निगमका प्रवक्ता मनोजकुमार ठाकुरका अनुसार, हालसम्म आपूर्ति अवरुद्ध नभए पनि अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिका कारण निगमले १५ दिनमा ४ अर्ब रुपैयाँसम्म घाटा बेहोर्ने अवस्था आउन सक्छ। निगमले सर्वसाधारणलाई इन्धन र ग्यासको खपत घटाउन आह्वान समेत गरेको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्र विभाग प्रमुख प्राध्यापक डा. रामप्रसाद ज्ञवालीले पेट्रोलको मूल्यवृद्धिले नेपालको भान्सामा समेत असर परिसकेको बताउनुभयो। भट्टले इन्धन खपत घटाउन जोरबिजोर प्रणाली लागु गर्न र सार्वजनिक यातायातको प्रयोग बढाउन सुझाव दिनुभएको छ।
तस्बिर स्रोत, RSS
नेपाल आयल निगमले ग्यास आधा भरेको सिलिन्डर बजारमा पठाउन सुरु गरेको छ।
आर्थिक वृद्धिमा धक्का:
नेपालको अर्थतन्त्र मध्यपूर्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। भट्टका अनुसार, सरकारले चालू आर्थिक वर्षका लागि राखेको ६ प्रतिशतको आर्थिक वृद्धिदरको लक्ष्यमा मध्यपूर्वको द्वन्द्वले सीधा असर पुर्याउनेछ। इन्धन आयातमा बढी खर्च गर्नुपर्ने बाध्यताले पनि आर्थिक वृद्धिदरमा नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारल १० डलरले बढ्दा आर्थिक वृद्धि ०.१५ प्रतिशतले घट्ने देखाएका छन्। नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा एक चौथाइ योगदान दिने कृषि क्षेत्रमा मल आयात प्रभावित हुँदा उत्पादन घट्ने चिन्ता पनि छ। कृषि, पर्यटन र विप्रेषणजस्ता मुख्य आर्थिक स्रोतहरू प्रभावित हुँदा समग्र आर्थिक वृद्धिमा असर पर्ने जानकारहरू बताउँछन्। यस द्वन्द्वले विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको जोखिम पनि बढाएको छ।
मुद्रास्फीति र मूल्यवृद्धि:
नेपाल राष्ट्र ब्याङ्कको पछिल्लो प्रतिवेदनमा उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कमा आधारित मुद्रास्फीति ३.२५ प्रतिशत छ। मध्यपूर्वको युद्धले इन्धन, ढुवानी र उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढाउँदा नेपालमा मुद्रास्फीति पनि बढ्ने अर्थविद्हरू बताउँछन्। प्राध्यापक ज्ञवालीका अनुसार नेपालको मूल्यवृद्धि ५० प्रतिशत बाहिरबाट आउने भएकाले पेट्रोल महँगो हुने बित्तिकै मूल्यवृद्धि निश्चित छ। भट्टका अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले इन्धनमा प्रतिब्यारल २५ डलर मूल्यवृद्धि हुँदा १ प्रतिशतले मुद्रास्फीति बढ्ने देखाएको छ, जसले गर्दा निकट भविष्यमा नेपालमा करिब एक प्रतिशत बिन्दुले मुद्रास्फीति बढ्ने अनुमान छ। यसले क्रय शक्तिमा ठूलो असर पार्नेछ।
विप्रेषणमा दबाब:
रेमिट्यान्स अर्थात् विप्रेषण नेपालको अर्थतन्त्रको एक प्रमुख स्रोत हो, जसबाट गत सात महिनामा १२ खर्ब रुपैयाँ भित्रिएको छ। तर, मध्यपूर्वको द्वन्द्वका कारण नयाँ श्रम स्वीकृतिमा रोक र धेरै नेपाली कामदारलाई बेतलबी बिदामा राखिन थालेकाले विप्रेषणमा असर पर्नेछ। अर्थविद् भट्टका अनुसार, मध्यपूर्वका देशहरूले नेपालको विप्रेषणको ४१ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन् र ती देशको आर्थिक वृद्धि प्रभावित हुँदा विप्रेषण आप्रवाहमा ठूलो जोखिम बढेको छ। इन्धनको मूल्यवृद्धिका कारण विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा पनि दबाब बढ्नेछ। प्राध्यापक ज्ञवालीले मध्यपूर्वमा रहेका १७ लाखभन्दा बढी नेपाली फर्किएमा विप्रेषणमा कमी आउने र यसले शिक्षा, स्वास्थ्य तथा जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्ने बताउनुभयो।
आन्तरिक र वैदेशिक रोजगारीमा संकट:
तस्बिर स्रोत, Getty Images
गत आर्थिक वर्षमा मात्र मध्यपूर्वका प्रमुख श्रम गन्तव्यहरूमा साढे छ लाख नेपालीहरू गएका थिए। इरानले अमेरिकी सैनिक अखडा भएका छिमेकी राष्ट्रहरूमा गरेको आक्रमणले नेपालीका वैदेशिक रोजगारीका गन्तव्यहरूमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। वैदेशिक रोजगार विभागकी महानिर्देशक मीरा आचार्यका अनुसार, यो तनावले नेपालको आन्तरिक रोजगारीमा पनि असर पार्नेछ। यूएई, साउदी अरब, कतार र ओमन प्रमुख श्रम गन्तव्य हुन्। अर्थतन्त्र सुस्त हुँदा स्वदेशमै पनि रोजगारी गुम्ने वा बेरोजगारी बढ्ने जोखिम छ। गैर आवासीय नेपाली सङ्घ (एनआरएनए) का मध्यपूर्व संयोजक रमेश श्रेष्ठका अनुसार, यूएई र कतारजस्ता देशहरूमा पर्यटक आगमन घटेपछि धेरै नेपाली कामदारलाई बेतलबी बिदामा राखिएको छ र कयौं कार्यालय बन्द हुने अवस्थामा छन्।
पर्यटन व्यवसायमा गिरावट:
तस्बिर स्रोत, RSS
मध्यपूर्वको तनावले नेपाल आउने अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू पनि प्रभावित भएका छन्। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका प्रमुख टेकनाथ सिटौलाका अनुसार, केही वायुसेवा कम्पनीहरूले मध्यपूर्वमा उडान पुनः सुरु गरे पनि विगतको तुलनामा आधा मात्रै उडान भइरहेका छन्। ट्रान्जिटबाट पर्यटकहरू ल्याउने कतार, फ्लाई दुबई र एअर अरेबियाजस्ता वायुसेवाको उडान प्रभावित हुँदा नेपालमा पर्यटकको आगमनमा कमी आएको छ। एनआरएनएका मध्यपूर्व संयोजक श्रेष्ठले यस तनावले नेपालको पर्यटन, ट्राभल र होटल व्यवसायमा ठूलो असर पुर्याएको र यस क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरू पनि प्रभावित भएको बताउनुभयो।
कृषि उत्पादनमा जोखिम:
मध्यपूर्वको द्वन्द्वले असर पुर्याउने अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र कृषि हो। नेपालमा रासायनिक मल कारखाना नभएका कारण कृषि उत्पादनका लागि प्रयोग हुने मलको स्रोत पनि मध्यपूर्व नै हो। नेपालले खरिद गर्ने रासायनिक मल भारतले मध्यपूर्व र रुसबाट आयात गरिने कच्चा पदार्थबाट उत्पादन गरी बिक्री गर्छ। तर, मध्यपूर्वको युद्धका कारण आउँदो धान र मकै खेतीको याममा नेपालमा रासायनिक मलको अभाव हुनसक्ने चिन्ता बढेको छ, जुन नेपालको लागि हरेक वर्षको समस्या हो। देशभित्रै मल कारखाना उत्पादन गर्ने योजना बजेटमा घोषणा भए पनि कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।
बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।
