आधुनिक विश्व अर्थतन्त्रको इन्जिन तेल हो र त्यस इन्जिनलाई नियन्त्रण गर्ने साँचो अमेरिकी डलरको हातमा छ । विगत ५० वर्षको विश्वव्यापी भू-राजनीति र अमेरिकी विदेश नीति बुझ्न ‘पेट्रोडलर’ प्रणालीको ज्ञान अपरिहार्य छ । तेल एक वस्तु मात्र नभई विश्वको वित्तीय संरचनाको जग हो, जसले डलरलाई विश्वको प्रमुख सञ्चिति मुद्राका रूपमा स्थापित गरेको छ । यातायातदेखि ऊर्जा उत्पादन, प्लास्टिक र मल निर्माणसम्म तेलको भूमिका अपरिहार्य छ, जसले गर्दा तेल व्यापार नियन्त्रण गर्नेले विश्व अर्थतन्त्रको दिशा निर्धारण गर्दछ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : ब्रेटन वुड्सदेखि निक्सन शकसम्म
दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९४४ को ब्रेटन वुड्स सम्मेलनले अमेरिकी डलरलाई सुनसँग आबद्ध गरी अमेरिकालाई विश्व आर्थिक केन्द्र बनायो । तर, सन् १९७१ मा राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले डलरलाई सुनसँगको सम्बन्धबाट पूर्णतः अलग गरेर ‘फिएट’ मुद्रा प्रणालीमा प्रवेश गराए । सुनको समर्थन गुमे पनि अमेरिकी अर्थतन्त्रको स्थिरताले डलरको वर्चस्व कायम राख्यो, तर यसलाई दीर्घकालीन बनाउन डलरको माग उच्च राख्ने संयन्त्र आवश्यक थियो ।
सन् १९७४ को गोप्य सम्झौता र पेट्रोडलरको जन्म
सन् १९७३ को तेल संकटले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पारेपछि, सन् १९७४ मा अमेरिकाले साउदी अरेबियासँग एक रणनीतिक सम्झौता गर्यो । यसअनुसार, साउदीले आफ्नो तेल अमेरिकी डलरमा मात्र बिक्री गर्ने प्रतिबद्धता जनायो, जसको बदलामा अमेरिकाले साउदीलाई सैन्य सुरक्षा र राजनीतिक समर्थन दियो । साउदी अरेबिया ओपेकको प्रभावशाली सदस्य भएकाले, अन्य तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले पनि डलरमै तेल व्यापार गर्न थाले, जुन व्यवस्था ‘पेट्रोडलर’ प्रणालीका रूपमा स्थापित भयो ।
पेट्रोडलरले कसरी काम गर्छ?
पेट्रोडलर प्रणालीले डलरको मागलाई कृत्रिम तर प्रभावकारी रूपमा उच्च राख्दछ:
- अनिवार्य माग: विश्वका हरेक देशलाई तेल खरिदका लागि डलर अनिवार्य भएकाले उनीहरू आफ्नो सञ्चितिमा ठूलो मात्रामा डलर राख्न बाध्य हुन्छन् ।
- अमेरिकी विशेषाधिकार र प्रतिबन्ध: डलरको व्यापक प्रयोगले अमेरिकालाई सस्तो ब्याजदरमा ऋण लिन र वित्तीय प्रतिबन्धमार्फत अन्य देशको अर्थतन्त्र प्रभावित गर्ने शक्ति दिन्छ ।
- पेट्रोडलर रिसाइक्लिङ: तेल बिक्रीबाट प्राप्त डलरलाई तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले अमेरिकी ट्रेजरी बन्ड, सेयर र घरजग्गामा पुन: लगानी गर्छन्, जसले अमेरिकी वित्तीय प्रणालीलाई थप बलियो बनाउँछ ।
वर्तमान चुनौती र ‘डि–डलराइजेसन’ को लहर
हालका वर्षहरूमा पेट्रोडलर प्रणालीमा केही दरारहरू देखिन थालेका छन् । विश्वका धेरै देशहरू अमेरिकी डलरमाथिको निर्भरता (डि–डलराइजेसन) कम गर्न खोजिरहेका छन् । विशेष गरी रुस, भेनेजुएला, भारत र पाकिस्तान जस्ता राष्ट्रहरूले तेल तथा अन्य वस्तुको व्यापारमा यूरो वा चिनियाँ युआन जस्ता वैकल्पिक मुद्रा प्रयोग गर्न थालेका छन् । रुस–युक्रेन युद्धपछिका कडा प्रतिबन्धहरूले डलरको ‘हतियार’बाट जोगिन अन्य राष्ट्रहरूलाई सतर्क बनाएको छ । ब्रिक्स गठबन्धनले पनि डलरको विकल्प खोज्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
के डलरको अन्त्य नजिक छ?
विज्ञहरूका अनुसार, पेट्रोडलर प्रणालीलाई तत्काल विस्थापन गर्न सम्भव छैन । दशकौँ पुराना जटिल सम्झौता, हेजिङ प्रणाली र डलरमा रहेको अत्यधिक तरलताका कारण यसलाई प्रतिस्थापन गर्न लामो समय लाग्नेछ । डलरले प्रदान गर्ने सुरक्षा र विशाल कारोबार क्षमता हाल अन्य कुनै मुद्रामा उपलब्ध छैन । चीन र रुसले डलरको प्रयोग घटाउँदै लगे पनि यो क्रमिक प्रक्रिया हो । यद्यपि, विश्व अब बहु–ध्रुवीय मुद्रा प्रणालीतर्फ उन्मुख भइरहेको संकेतहरू स्पष्ट छन् ।
निष्कर्ष
पेट्रोडलर प्रणाली केवल एक आर्थिक सम्झौता मात्र नभई अमेरिकाको विश्वव्यापी शक्तिको आधारस्तम्भ हो । जबसम्म विश्व तेलमा निर्भर रहन्छ र तेलको कारोबार डलरमा हुन्छ, तबसम्म अमेरिकाको भू-राजनीतिक वर्चस्व कायम रहनेछ । तर, वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतहरूको विकास र उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको आफ्नै मुद्राप्रतिको बढ्दो आकर्षणले आगामी दशकहरूमा विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रको स्वरूपमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउन सक्नेछ ।
