कञ्चनपुर, ३ मंसिर। परम्परागत खाद्यान्न बाली धान र गहुँको खेतीबाट अपेक्षित प्रतिफल प्राप्त गर्न नसकेपछि कञ्चनपुरका किसानहरू व्यावसायिक उखु खेतीतर्फ अग्रसर हुन थालेका छन्। अन्य बालीको तुलनामा दोब्बरभन्दा बढी आम्दानी र कम परिश्रममा राम्रो मुनाफा आर्जन गर्न सकिने भएपछि यहाँका कृषकहरूको ध्यान उखु खेतीमा केन्द्रित भएको हो। यो प्रवृत्तिले जिल्लाको कृषि क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको छ, जहाँ किसानहरू आर्थिक समृद्धिको खोजीमा नवीनतम कृषि पद्धतितर्फ मोडिएका छन्।
भीमदत्त नगरपालिका–७ का सफल किसान धनसिंह ठगुन्नाले उखु खेतीले परम्परागत अन्नबालीको तुलनामा निकै राम्रो प्रतिफल दिने अनुभव सुनाए। उनले सुरुमा तीन जना साथीहरूसँग मिलेर दुई बिघा जग्गा भाडामा लिई उखु खेती सुरु गरेका थिए। हाल उनको उखु खेती १२ बिघा क्षेत्रफलमा विस्तार भएको छ। “उखु खेतीमा कम मेहनत र लगानीमा पनि राम्रो आम्दानी हुन्छ,” ठगुन्नाले भने, “उत्पादन भएपछि बजारको समस्या पनि हुँदैन र एकै पटक राम्रो प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिन्छ।” उनको अनुभवअनुसार, पहिलो सिजनमा सबै खर्च कटाएर प्रति बिघा एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ।
उखु खेतीको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता यसको दिगो उत्पादन प्रणाली हो। ठगुन्नाका अनुसार, एक पटक उखु रोपेपछि त्यसको जराबाट पलाउने मुना (रेटूनिङ) विधिबाट लगातार तीन सिजनसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। यसले गर्दा हरेक वर्ष नयाँ रोपाइँ गर्नुपर्ने झन्झटबाट मुक्ति मिल्छ, जसले खेतीको लागत घटाउनुका साथै आम्दानी बढाउन प्रत्यक्ष सहयोग पुर्याउँछ। उखु उत्पादनपश्चात् बेलौरीस्थित महाकाली सुगर मिलमा बिक्री हुने गरेको छ। मिलले किसानहरूलाई आवश्यक बीउ र कीटनाशक औषधि उपलब्ध गराई प्रोत्साहन गरिरहेको उनले जानकारी दिए।
आम्दानीको तुलना गर्दै ठगुन्नाले परम्परागत धान र गहुँ खेतीबाट प्रति बिघा बढीमा ४० हजार रुपैयाँसम्म मात्र आम्दानी हुने गरेको बताए। तर, उखु खेतीमा भने राम्रो उत्पादन भएमा सबै खर्च कटाएर प्रति बिघा तीन लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिने उनको दाबी छ। हाल उनले प्रति कट्ठा वार्षिक दुई हजार रुपैयाँका दरले १२ बिघा जग्गा भाडामा लिएर उखु खेती गरिरहेका छन्। यो आम्दानीको ठूलो अन्तरले किसानहरूलाई उखु खेतीतर्फ आकर्षित गरेको मुख्य कारण हो।
स्थानीय किसान तारा महरा पनि विगत तीन वर्षदेखि व्यावसायिक उखु खेतीमा सक्रिय छिन्। उनले परम्परागत खाद्यान्नभन्दा उखु खेतीमा दोब्बर फाइदा हुने भएकाले यस व्यवसायमा लागेको बताइन्। महराले हाल दुई बिघा जग्गामा बिक्रीका लागि तयार उखु रहेको र थप दश बिघा जग्गामा नयाँ बीउ रोप्ने तयारी गरिरहेको जानकारी दिइन्। यस खेतीले मौसमी रुपमा स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जनामा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। उनका अनुसार, उखु काट्ने र रोप्ने सिजनमा २० देखि २५ जनासम्मले रोजगारी पाउँछन्।
कञ्चनपुरमा उखु खेतीको व्यावसायिक सम्भावनालाई कृषि ज्ञान केन्द्रले पनि पुष्टि गरेको छ। केन्द्रको तथ्याङ्कअनुसार, हाल जिल्लाको पाँच हजार ६६० हेक्टर क्षेत्रफलमा उखु खेती हुँदै आएको छ। उक्त क्षेत्रफलबाट वार्षिक तीन लाख ४५ हजार २६० मेट्रिक टन उखु उत्पादन हुने गरेको छ। जिल्लाको औसत उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर ६१ मेट्रिक टन रहेको छ, जसले कञ्चनपुरमा उखु खेतीको राम्रो सम्भावनालाई उजागर गर्दछ। किसानहरूमा बढ्दो आकर्षण र सरकारी निकायको तथ्याङ्कले जिल्लाको कृषि अर्थतन्त्रमा उखु खेतीको महत्त्वपूर्ण योगदानलाई स्पष्ट पारेको छ।
