सन् १९९५ जनवरी २५ मा नर्वेले उत्तरी ध्रुवीय प्रकाश (Aurora Borealis) अध्ययनका लागि प्रक्षेपण गरेको एउटा वैज्ञानिक रकेटलाई रुसले भुलवश आफूमाथि सोझिएको आणविक क्षेप्यास्त्र भन्ठानेको थियो। यस घटनाले शीतयुद्ध समाप्त भएको दशकौँपछि विश्वलाई एक घण्टाको लागि परमाणु युद्धको सँघारमा पुर्याएको थियो।
तस्बिर स्रोत, Getty Images
एक बुधवार दिउँसो उत्तरी रुसका राडार केन्द्रहरूमा चिन्ताजनक सङ्केतहरू देखिए, जब नर्वेको तट नजिकैबाट प्रक्षेपित एक रकेट तीव्र गतिमा आकाशतर्फ बढिरहेको थियो। यो कुन गन्तव्यमा थियो भन्ने चिन्ताले रुसी अधिकारीहरूलाई तत्काल घेर्यो। सूचना तुरुन्तै तत्कालीन राष्ट्रपति बोरिस येल्त्सिनसम्म पुग्यो, जसले आणविक बम विस्फोट गर्ने प्रविधि समावेश भएको ‘आणविक ब्रीफकेस’ सक्रिय गरे। शीतयुद्ध समाप्त भइसकेको मानिएको त्यस समयमा, येल्त्सिन र उनका सल्लाहकारहरूले अत्यन्तै छोटो समयमा प्रत्याक्रमण गर्ने वा नगर्ने भन्ने डरलाग्दो निर्णय लिनुपरेको थियो, जुन परमाणु हतियारको ‘पारस्परिक सुनिश्चित विनाश’ (Mutual Assured Destruction) को सिद्धान्तमा आधारित थियो।
यद्यपि, यो डरलाग्दो घटना अन्ततः विनाशमा टुङ्गिएन। मस्कोको समाचार एजेन्सी इन्टरफ्याक्सले सुरुमा रुसतर्फ आउँदै गरेको क्षेप्यास्त्र नष्ट गरेको खबर दिए पनि, विश्वभरका राजनीतिज्ञ र सैन्य प्रमुखहरू एक घण्टाको सूचना सङ्कलनको भागदौडपछि मात्र शान्त हुन सके। इन्टरफ्याक्सले पछि आफ्नो रिपोर्ट सच्याउँदै रुसको प्रारम्भिक सतर्कता प्रणालीले क्षेप्यास्त्र भन्ठानेको उक्त रकेट नर्वेली भूभागमा अवतरण भएको जनायो। नर्वेका रक्षा अधिकारीले त्यो प्रक्षेपण ‘नोर्दन लाइट’ सम्बन्धी जानकारी सङ्कलनका लागि नियमित वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्रममा भएको शान्तिपूर्ण घटना पुष्टि गरे। आर्कटिक टापु स्पित्जबर्गन नजिकैको समुद्रमा अवतरण भएको उक्त रकेट रुसी हवाई क्षेत्रभन्दा धेरै टाढा थियो। अचम्मको कुरा, नर्वेले यस योजनाबद्ध प्रक्षेपणबारे केही हप्ताअघि नै मस्कोलाई जानकारी दिइसकेको थियो, तर उक्त चेतावनी सही ठाउँमा पुग्न सकेन। यो घटना एउटा सानो सन्देश छुट्दा पनि कति भयावह परिणाम निम्तिन सक्छ भन्ने उदाहरण बन्यो।
तस्बिर स्रोत, Getty Images
परमाणु युगको सुरुदेखि नै विश्वले आणविक युद्धको धेरै भयावह दुर्घटनाका क्षणहरू भोगेको छ। सन् १९६२ को क्यूबाली क्षेप्यास्त्र सङ्कट शीतयुद्धमा पूर्ण परमाणु युद्धको सबैभन्दा नजिक पुगेको क्षण थियो। यसबाहेक, बसाइँ सरिरहेका हाँस, चन्द्रमा, कम्प्युटरका त्रुटिहरू र अन्तरिक्षको मौसमजस्ता कारणहरूले पनि पटकपटक आणविक सतर्कताको स्थिति पैदा गरेको छ। सन् १९५८ मा घरको बगैँचामा परमाणु बम खस्नु, सन् १९६६ मा परमाणु हतियार बोकेका अमेरिकी विमान दुर्घटना हुनु, र सन् २०१० मा अमेरिकी वायुसेनाले ५० क्षेप्यास्त्रहरूसँग सम्पर्क गुमाउनु जस्ता घटनाहरूले पनि विश्वलाई गम्भीर खतरामा पारेका थिए।
तस्बिर स्रोत, Getty Images
उक्त क्षेप्यास्त्र केवल ‘नोर्दन लाइट’बारे जानकारी सङ्कलन गर्ने उद्देश्यका लागि प्रक्षेपण गरिएको पछि थाहा भयो
सन् १९९५ को यस घटनाको गम्भीरताबारे भने विभिन्न मतहरू रहेका छन्। सीआईएका एक पूर्वअधिकारीले यसलाई ‘आणविक क्षेप्यास्त्र युगको सबैभन्दा खतरनाक क्षण’ भनेका छन्। सैन्य सल्लाहकार पिटर प्राइले ‘आणविक शक्ति भएको कुनै पनि देशका नेताले रुसको समकक्षमा त्यति गम्भीरताका साथ आणविक ब्रीफकेस खोलेका थिएनन्’ भन्दै तत्काल परमाणु हमलाको निर्णय हुन सक्ने वास्तविक खतरा महसुस गरिएको बताएका छन्। यद्यपि, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आणविक निरस्त्रीकरण अनुसन्धानकर्ता पावल पोडभिगले यसलाई १० मा ३ अङ्क मात्रै दिँदै शीतयुद्धको समयमा अझ गम्भीर घटनाहरू भएको बताएका छन्। रुसी आणविक विशेषज्ञ भ्लादिमिर ड्वोर्किनले पनि “विशाल आक्रमणको चेतावनी आए पनि कुनै एक व्यक्तिले, चाहे त्यो विवेकहीन नेता नै किन नहोस्, एउटा क्षेप्यास्त्रका निम्ति त्यस्तो निर्णय गर्दैन” भन्दै यस घटनाले कुनै खतरा पैदा नगरेको टिप्पणी गरेका छन्।
यो विपत्ति टरेको भए पनि, एउटा हानिरहित मौसमसम्बन्धी वैज्ञानिक रकेटले त्यति ठूलो विश्वव्यापी भय उत्पन्न गर्न सक्नु आफैँमा चिन्ताजनक छ। यसले आणविक युगमा सामान्य गलत बुझाइले पनि कति ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छ भन्ने गम्भीर पाठ सिकाएको छ।
बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।
