काठमाण्डू उपत्यकामा हर्न निषेध: चालकको सुरक्षा र ध्वनि प्रदूषणको द्वन्द्व
काठमाण्डू उपत्यकामा सवारीसाधन चलाउँदा हर्न बजाउन निषेध गरिएको भए पनि सडकमा अझै हर्नको आवाज सुन्नु सामान्य परिघटना बनेको छ। ट्राफिक नियमको यो उल्लङ्घनले चालकहरूको दैनिक सुरक्षा संवेदनशीलता र ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणको आवश्यकताबीचको गम्भीर द्वन्द्वलाई उजागर गर्छ। ‘आफ्नो सुरक्षाका लागि भए पनि स्कूटर चलाउँदा हर्न बजाउनुपर्छ’ भन्ने जस्ता चालकका अभिव्यक्तिहरूले निषेधित क्षेत्रमा पनि उनीहरू किन हर्न बजाउन बाध्य हुन्छन् भन्ने प्रश्नलाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
उपत्यकालाई ध्वनि प्रदूषणमुक्त बनाउने र शहरी वातावरणलाई शान्त राख्ने मूल उद्देश्यका साथ २०७४ साल वैशाखदेखि काठमाण्डूमा हर्न बजाउन पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको हो। ट्राफिक प्रहरीले यसलाई कडाइका साथ लागू गर्न ‘नो हर्न’ अभियान सञ्चालन गरे पनि यसको पूर्ण पालना हुन सकेको छैन। नियम भए पनि सडकमा हर्नको निरन्तर प्रयोगले यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ, जसका पछाडि केही ठोस कारणहरू रहेको देखिन्छ।
सवारी चालकहरूका अनुसार, काठमाण्डूको अव्यवस्थित र साँघुरो सडक, जथाभावी पार गरिएका सवारीसाधन, लेन अनुशासनको कमी, जेब्रा क्रसिङको प्रयोग नगर्ने पैदलयात्रु, सडक किनारमा अनधिकृत रूपमा गरिने व्यापार व्यवसाय र अनियन्त्रित गतिजस्ता चुनौतीहरूले गर्दा चालकहरू हर्न बजाउन बाध्य हुन्छन्। विशेषगरी, दुई पाङ्ग्रे सवारीसाधन (स्कूटर, मोटरसाइकल) का चालकहरूका लागि यो चुनौती अझ विकराल छ। उनीहरू आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र ‘ब्लाइन्ड स्पट’बाट निस्कने वा एक्कासि लेन परिवर्तन गर्ने अन्य सवारीसाधनलाई सचेत गराउन हर्नको प्रयोगलाई अपरिहार्य ठान्छन्। सडकमा अनपेक्षित रूपमा जनावर वा बालबालिका एक्कासि आउँदा पनि दुर्घटनाबाट बच्नका लागि हर्नको प्रयोग एक मात्र विकल्पजस्तो देखिन्छ।
तर, निरन्तर र उच्च हर्नको प्रयोगले ध्वनि प्रदूषण बढाउँछ, जसले मानवीय स्वास्थ्यमा गम्भीर नकारात्मक असर पार्छ। लामो समयसम्म उच्च आवाजको सम्पर्कमा रहँदा श्रवणशक्तिमा ह्रास आउने, मानसिक तनाव बढ्ने, उच्च रक्तचापको जोखिम बढ्ने, चिडचिडाहट हुने र मुटुसम्बन्धी रोगहरूको सम्भावना बढ्ने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। अस्पताल, विद्यालय, पुस्तकालय र आवासीय क्षेत्र वरपर ध्वनि प्रदूषणले शान्त वातावरणमा खलल पुर्याई त्यहाँका बासिन्दाको जीवनशैलीमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। अनावश्यक हर्नले ट्राफिक जामलाई कम गर्नुको सट्टा कहिलेकाहीँ थप अस्तव्यस्त बनाउन सक्ने ट्राफिक विज्ञहरू बताउँछन्, किनभने यसले चालकहरूमा अन्योल र आक्रामकता बढाउँछ।
यस समस्याको समाधान केवल नियमको कडाई वा दण्ड जरिवानामा मात्र सीमित छैन। यसका लागि बहुआयामिक र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक छ। चालकहरूले सुरक्षित दूरी कायम गर्ने, लेन अनुशासनको पालना गर्ने, संकेत (इन्डिकेटर) को सही प्रयोग गर्ने, र रक्षात्मक तरिकाले सवारी चलाउने बानी बसाल्नुपर्छ। सँगसँगै, पैदलयात्रुहरूलाई पनि जेब्रा क्रसिङको प्रयोग गर्न र सडक सुरक्षाका आधारभूत नियमहरू पालना गर्न सचेत गराउनुपर्छ। सडक पूर्वाधारको सुधार, ट्राफिक व्यवस्थापनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, र ट्राफिक नियमहरूको प्रभावकारी तथा निष्पक्ष कार्यान्वयनले हर्नको आवश्यकतालाई कम गर्न मद्दत गर्छ। यसका अतिरिक्त, चालक र पैदलयात्रु दुवैका लागि सडक सुरक्षा शिक्षा र जनचेतनाका कार्यक्रमहरू निरन्तर सञ्चालन गरिनुपर्छ।
अन्ततः, काठमाण्डू उपत्यकामा हर्न निषेध अभियानको सफलताका लागि चालकको सुरक्षा आवश्यकता र ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणबीच एक सन्तुलित र व्यवहारिक दृष्टिकोण अपनाउनु अपरिहार्य छ। केवल दण्ड जरिवानाले मात्र नभई, सडक प्रयोगकर्ताहरूको व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन र पूर्वाधारमा योजनाबद्ध सुधारले मात्र स्वच्छ, शान्त र सुरक्षित शहरी वातावरणको परिकल्पनालाई साकार पार्न सकिन्छ।
