जेठ ४, काठमाडौं। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) की सचेतक क्रान्तिशिखा धितालले सरकारलाई गुणस्तरीय शिक्षा, सीप विकास, सिर्जनशीलता र वास्तविक सिकाइलाई केन्द्रमा राख्ने साहस गर्न सशक्त आग्रह गरेकी छिन्। प्रतिनिधिसभाको सोमबारको बैठकमा शिक्षा क्षेत्रमाथि आफ्नो महत्त्वपूर्ण धारणा राख्ने क्रममा उनले वर्तमान शैक्षिक नीति र नियमहरूमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँदै विद्यार्थीलाई सक्षम बनाउने दिशामा नियमहरू केन्द्रित हुनुपर्नेमा जोड दिइन्। उनको भनाइ थियो, “नियमहरू विद्यार्थीलाई सक्षम बनाउनका लागि हुनुपर्छ, थिच्नका लागि होइन।” उनले शैक्षिक प्रणालीलाई विद्यार्थीमैत्री र भविष्यमुखी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएकी हुन्।
सचेतक धितालले विशेषगरी त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) ले प्रत्येक सेमेस्टरमा अनिवार्य गरेको ८० प्रतिशत भौतिक उपस्थितिको नियममाथि आफ्नो विमति प्रकट गरिन्। उनले यस नियमको उद्देश्य नियमितता र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्नु राम्रो भए पनि, केवल भौतिक उपस्थितिको प्रतिशतले मात्र विद्यार्थीको ज्ञानको स्तर मापन गर्न नसकिने तर्क गरिन्। “त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रत्येक सेमेस्टरमा ८० प्रतिशत भौतिक उपस्थितिको नियमको उद्देश्य राम्रो थियो – नियमितता र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्नु। तर, सोचौँ त, भौतिक उपस्थितिको प्रतिशतले मात्रै ज्ञान मापन गर्न सकिन्छ?” उनले प्रश्न गरिन्। यो नियमले विद्यार्थीको व्यक्तिगत सिकाइ शैली, स्वअध्ययनको महत्त्व र प्रविधिको प्रयोगलाई बेवास्ता गरेको उनको आशय थियो।
विश्वभरका शैक्षिक संस्थाहरू खुला ज्ञान र डिजिटल प्रविधिको युगमा तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेका बेला नेपालका विश्वविद्यालयहरू अझै पनि विद्यार्थीको भौतिक उपस्थिति गन्ने पुरानो मानसिकतामा अल्झिरहेको भन्दै उनले चिन्ता व्यक्त गरिन्। धितालका अनुसार, यदि कुनै विद्यार्थी कक्षाकोठामा शारीरिक रूपमा उपस्थित भएर पनि सिकिरहेको छैन भने, शत प्रतिशत उपस्थिति पनि पूर्णतया निरर्थक हुन्छ। यसले विद्यार्थीको समय र स्रोत दुवैको बर्बादी मात्र हुने उनको भनाइ थियो। उनले शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य प्रमाणपत्र वितरण मात्र नभई व्यक्तिलाई जीवनोपयोगी ज्ञान र सीपले सुसज्जित गराउनु रहेको धारणा राखिन्।
उनले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूलाई स्मरण गराउँदै नेपालको शैक्षिक प्रणालीमा वैकल्पिक विधिहरू र प्रविधिमा पहुँचको विषयमा गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन्। “विकल्प पनि छ, प्रविधिमा पहुँच पनि छ। केवल नियम नक्कल गरेर शिक्षा आधुनिक हुँदैन, सोच आधुनिक हुनुपर्छ,” उनले प्रस्ट पारिन्। धितालले शिक्षालाई साँघुरो दायराबाट बाहिर निकाली विद्यार्थीलाई आलोचनात्मक सोच, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र सिर्जनशीलता विकास गर्न उत्प्रेरित गर्ने वातावरण सिर्जना गर्न आग्रह गरिन्। उनले आधुनिक शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई ‘के सोच्ने’ भन्दा पनि ‘कसरी सोच्ने’ भन्ने कुरा सिकाउनुपर्नेमा जोड दिइन्।
सरकार र विश्वविद्यालय प्रशासनलाई लक्षित गर्दै उनले उपस्थितिको कठोर गणनाजस्ता परम्परागत मापदण्डबाट माथि उठेर वास्तविक शिक्षाको मर्मलाई आत्मसात् गर्न आह्वान गरिन्। उनले गुणस्तरीय शिक्षा, आवश्यक सीप विकास, सिर्जनशीलताको प्रवद्र्धन र वास्तविक सिकाइलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्न जोड दिइन्। धितालको यो भनाइले नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीमा देखिएको संरचनात्मक तथा वैचारिक कमजोरीहरूलाई उजागर गरेको छ र २१ औं शताब्दीका आवश्यकता अनुरूप शैक्षिक सुधारको अपरिहार्यतालाई स्पष्ट पारेको छ। उनले शिक्षा क्षेत्रमा नवप्रवर्तन र अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्नेमा समेत जोड दिइन्।
वर्तमान समयमा विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएको अवस्थामा, केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा आधारित र प्रमाणपत्रमुखी शिक्षाले मात्र नेपाली युवाहरूलाई सक्षम बनाउन नसक्ने उनको तर्क थियो। व्यवहारिक ज्ञान, उद्यमीशीलता र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने खालका नीतिहरू ल्याउनुपर्नेमा उनले जोड दिइन्। यसका लागि विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरूलाई समयसापेक्ष बनाउने, प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्ने र विद्यार्थीको सिकाइलाई नतिजामुखी बनाउने दिशातर्फ अग्रसर हुनुपर्ने धितालको सुझाव छ। उनले सरकारलाई यस दिशामा गम्भीरतापूर्वक सोच्न र आवश्यक नीतिगत सुधार गर्नका लागि साहस गर्न आग्रह गर्दै, यसो गर्दा मात्र भावी पुस्तालाई उज्ज्वल भविष्यको सुनिश्चितता प्रदान गर्न सकिने र राष्ट्रले प्रतिस्पर्धी जनशक्ति प्राप्त गर्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरिन्।
