लस एन्जलसको एक अदालतले सामाजिक सञ्जाल (सोशल मिडिया)को लत लागेको आरोपमा मेटा र यूट्यूबविरुद्धको मुद्दामा एक युवतीको पक्षमा महत्त्वपूर्ण फैसला सुनाएको छ। जुरीले मेटा (इन्स्टाग्राम, फेसबुक, ह्वाट्स्याप सञ्चालक) र गुगल (यूट्यूब सञ्चालक) ले नियतवश ‘लत लाग्ने किसिमका’ प्लेटफर्महरू बनाएको ठहर गर्दै २० वर्षीया पीडित केलीको मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या आएको निष्कर्ष निकालेको छ। अदालतले केलीलाई क्षतिपूर्ति र दण्डबापत कुल ६० लाख डलर उपलब्ध गराउन आदेश दिएको छ। यो फैसलाले अमेरिकाभर विचाराधीन यस्तै अन्य मुद्दाहरूमा दूरगामी प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
अदालतले केलीलाई ३० लाख डलर क्षतिपूर्ति र ३० लाख डलर दण्ड सजायका रूपमा उपलब्ध गराउनुपर्ने निर्णय गरेको छ। जुरीले यी कम्पनीहरूले आफ्ना प्लेटफर्ममा “दुर्भावना, उत्पीडन वा धोखाधडीको कार्य” गरेको ठहर गरेको छ। कुल दण्डमध्ये मेटाले ७० प्रतिशत र गुगलले ३० प्रतिशत हिस्सा बेहोर्नुपर्ने बताइएको छ। मेटा र गुगल दुवैले यो निर्णयप्रति असहमति जनाउँदै पुनरावेदनमा जाने घोषणा गरेका छन्। मेटाले किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्य जटिल विषय भएको र यसलाई एउटा एपसँग मात्र जोडेर हेर्न नमिल्ने तर्क गरेको छ। गुगलका प्रवक्ताले यूट्यूबलाई जिम्मेवारीका साथ बनाइएको स्ट्रीमिङ प्लेटफर्म भएको र सामाजिक सञ्जाल साइट नभएको भन्दै मुद्दामा गलत बुझिएको दाबी गरेका छन्।
यस ऐतिहासिक फैसलाको घोषणा हुँदा बुधवार अदालतबाहिर उपस्थित अन्य पीडित बाबुआमाहरूले खुसी मनाएका थिए। उनीहरू पाँच हप्तादेखि चलिरहेको सुनुवाइका दौरान अदालतबाहिर नियमित रूपमा उपस्थित हुँदै आएका थिए। यसअघि न्यू मेक्सिकोको एक अदालतले पनि बालबालिकालाई यौनसम्बन्धी सामग्री र यौन दुराचारीहरूको सम्पर्कमा पुर्याएको भन्दै मेटालाई जिम्मेवार ठहर्याएको थियो। ‘फरेस्टर’का अनुसन्धान निर्देशक माइक प्रोलक्सका अनुसार यी एकपछि अर्को फैसलाले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरू र सर्वसाधारणबीच बढ्दो “तनावको स्थिति” लाई उजागर गरेको छ।
पछिल्ला महिनाहरूमा अस्ट्रेलियालगायतका विभिन्न देशहरूले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न पाउने उमेरको सीमा तोक्दै बालबालिकालाई यसको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएका छन्। यूकेले पनि १६ वर्षमुनिका बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउनेबारे परीक्षण गरिरहेको छ। प्रोलक्सले सामाजिक सञ्जालप्रतिको नकारात्मक धारणा वर्षौँदेखि बढ्दै गएको र अहिले यो उत्कर्षमा पुगेको बताएका छन्। गत फेब्रुअरीमा मेटाका अध्यक्ष तथा प्रमुख कार्यकारी मार्क जकर्बर्गले आफ्नो कम्पनीको नीति १३ वर्षभन्दा मुनिकाले प्लेटफर्म प्रयोग गर्न नपाउने रहेकोमा जोड दिएका थिए। यद्यपि, मेटालाई १३ वर्षमुनिका बालबालिकाले प्लेटफर्म प्रयोग गरिरहेको जानकारी थियो भन्ने दस्तावेज प्रस्तुत गरिएपछि जकर्बर्गले ती प्रयोगकर्ताहरूलाई तीव्रतर रूपमा पत्ता लगाउने उपाय खोज्न आफूले “सदैव चाहेको” बताए।
यस मुद्दामा स्न्यापच्याट र टिकटक पनि सुरुमा विपक्षी थिए, तर सुनुवाइ सुरु हुनुअघि नै उनीहरूले केलीसँग गोप्य सम्झौता गरेर मुद्दा सुल्झाएका थिए। केलीका वकिलहरूले मेटा र यूट्यूबले लत लगाउने ‘मेसिन’ बनाएको र बालबालिकालाई आफ्ना उत्पादनमा पहुँच नदिने आफ्नो जिम्मेवारीमा कम्पनीहरू विफल भएको तर्क प्रस्तुत गरेका थिए। केलीले नौ वर्षको उमेरदेखि इन्स्टाग्राम र छ वर्षको उमेरमा यूट्यूब चलाउन थालेको बताएकी थिइन्। ती एपहरू प्रयोग गर्दा उनी उमेरका हिसाबले कुनै रोकावटमा नपरेको उनको भनाइ थियो। उनले बयानका क्रममा भनेकी थिइन्, “मैले परिवारसँग समय बिताउन छोडिदिएँ किनभने मैले सबै समय सामाजिक सञ्जालमा बिताउन थालेँ।”
केली १० वर्षकी हुँदा उनमा चिन्ता (एङ्जाइटी) र मानसिक अवसादका लक्षणहरू देखिन थाले, जुन पछि मनोविद्ले पत्ता लगाए। उनले इन्स्टाग्राम फिल्टर प्रयोग गरेर आफ्नो रूप परिवर्तन गर्न थालिन् र पछि उनमा ‘बडी डिस्मर्फिया’ नामक शारीरिक अवस्था विकसित भयो, जसले मानिसलाई आफ्नो शारीरिक स्वरूपबारे अत्यधिक चिन्तित बनाउँछ र अरूको अगाडि पर्न हिचकिचाउँछ। केलीका वकिलहरूले इन्स्टाग्रामका असीमित स्क्रोलजस्ता विशेषताहरू लत लगाउने किसिमले डिजाइन गरिएका थिए भन्ने तर्क गरेका थिए। केलीको मुद्दा लडेका वकिलहरूले यो आदेशले “हाम्रो बालबालिकाको सन्दर्भमा कुनै पनि कम्पनी जबाफदेहिताभन्दा माथि छैन” भन्ने स्पष्ट सन्देश दिएको बताएका छन्। मेटा र अन्य सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्ममाथि बालबालिकामाथि पुर्याएको असरबारे आरोप लगाइएको अर्को मुद्दाको सुनुवाइ आगामी जुन महिनामा क्यालिफोर्नियाको सङ्घीय अदालतमा सुरु हुने तालिका छ।
