कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) ले शिक्षा क्षेत्रमा तीव्र प्रवेश गरिरहँदा यसले सिकाइ सुधार गर्ने र शिक्षकको मानवीय भूमिका अक्षुण्ण राख्ने विषयमा बहस बढेको छ। ब्रिटिस काउन्सिलका एडटेक इनोभेसन प्रमुख डा. एडम एडमेट, जसले शैक्षिक प्रविधि, शिक्षण र डिजिटल सिकाइको क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा बढी काम गरेका छन्, हालै काठमाडौं भ्रमणका क्रममा यसै विषयमा आफ्ना धारणा राखे। डा. एडमेटका अनुसार एआईले सामग्री निर्माण, प्रतिक्रिया प्रदान तथा सिकाइलाई व्यक्तिगत बनाउन सहयोग गर्न सक्छ, तर प्रभावकारी शिक्षणको केन्द्रमा रहेको मानवीय सम्बन्धलाई यसले कहिल्यै विस्थापित गर्न सक्दैन। उनले एआईको आलोचनात्मक प्रयोग नगर्दाका जोखिम र नेपालले यसको लाभ सबै विद्यार्थीसमक्ष कसरी पुर्याउन सक्छ भन्नेमा प्रकाश पारे।
डा. एडमेटले विश्वव्यापी रूपमा ७५ प्रतिशत शिक्षकले एआई प्रयोग गरे पनि केवल २० प्रतिशतले मात्र औपचारिक प्रशिक्षण पाएकोमा चिन्ता व्यक्त गरे। नेपालमा भने उनले उत्साहजनक अवस्था देखे। एआई फोर एड परियोजनाका शिक्षकहरूले बहुभाषिक कक्षामा अनुवादित सिकाइ कार्ड र खेलहरू विकास गर्न एआईको सिर्जनात्मक प्रयोग गरिरहेको उदाहरण प्रस्तुत गर्दै यसले विद्यार्थीको सिकाइलाई अझ आकर्षक बनाउन सक्ने बताए। विद्यार्थीहरू गृहकार्यमा एआईमा बढी निर्भर हुँदै गएको सन्दर्भमा उनले प्रतिबन्धभन्दा कामको स्वरूप पुनर्विचार गर्नुपर्ने र एआई साक्षरता विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए। सिकाइका लागि संघर्ष, आत्मचिन्तन र आलोचनात्मक सोच अपरिहार्य रहेको उनको भनाइ छ।
नेपालको एआई ग्रहण गर्ने तयारीबारे डा. एडमेटले सीमित प्रशिक्षणका बाबजुद तीन चौथाइभन्दा बढी शिक्षकले एआई प्रयोग गरिरहेकोमा प्रशंसा गरे। यद्यपि, महिला र बढी उमेरका शिक्षकहरू एआई प्रयोगमा पछाडि रहेको चुनौती पनि उनले औंल्याए। एआईको प्रयोग विस्तार गर्दा नेपालले एउटा मात्र प्राथमिकता तोक्न नसक्ने डा. एडमेटले बताए। एआईमा पहुँचसँगै एआई साक्षरता, नैतिकता, गोपनीयताको सुरक्षा र जवाफदेहिता आवश्यक पर्छ। मानिसहरूले एआईको पूर्वाग्रह कसरी पहिचान गर्ने, जानकारीमाथि प्रश्न गर्ने र एआईले गल्ती गर्न सक्छ भन्ने बुझ्न आवश्यक छ। सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउनु महत्त्वपूर्ण छ।
एआईले शिक्षकलाई विस्थापित गर्न सक्छ भन्ने चिन्तालाई खारेज गर्दै डा. एडमेटले एआईले शिक्षणमा परिवर्तन ल्याउने तर शिक्षकलाई विस्थापित नगर्ने बताए। शिक्षण भनेको भावनात्मक सहयोग, सम्बन्ध निर्माण र विद्यार्थीलाई व्यक्तिका रूपमा विकास गर्ने मानवीय कार्य हो, जसलाई एआईले दोहोर्याउन सक्दैन। शिक्षकको विश्वव्यापी अभावमा एआई प्रणाली प्रयोग गर्ने दबाबले असमानता बढाउन सक्ने चेतावनी उनले दिए। नेपालजस्तो देशले एआईका कारण शिक्षामा नयाँ असमानता सिर्जना हुन नदिन पूर्वाधार, इन्टरनेट कनेक्टिभिटी, उपकरण र डिजिटल साक्षरतामा लगानी गर्नुपर्ने सुझाव उनको छ। शुल्क तिरेर प्रयोग गरिने एआई उपकरणहरूले निःशुल्क संस्करणभन्दा बढी उन्नत सुविधा र बलियो गोपनीयता सुरक्षा प्रदान गर्न सक्ने भएकाले पहुँचका विभिन्न तहमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले औंल्याए।
धेरै मानिसले एआईलाई सबै समस्याको एक मात्र समाधानका रूपमा हेर्नु गलत बुझाइ रहेको डा. एडमेटको भनाइ छ। शिक्षा प्रणाली बालबालिकाको कल्याणप्रति जिम्मेवार हुने भएकाले यसको परिवर्तनमा समय लाग्छ, जुन राम्रो हो। राम्रो शिक्षणले दिने व्यक्तिगत सम्बन्ध एआईले कहिल्यै दोहोर्याउन सक्दैन। आदर्श एआई-प्रयोग हुने कक्षाकोठामा शिक्षक केन्द्रमा हुन्छन् र एआईले सिकाइलाई सहयोग गर्छ, मानवीय अन्तरक्रियालाई विस्थापित गर्दैन। नेपालका शिक्षकहरूको आलोचनात्मक सोच र एआईको नतिजामाथि प्रश्न गर्ने क्षमतालाई उनले अत्यन्तै आशाजनक पक्षका रूपमा हेरे।
