काठमाडौंका सिंहदरबार, न्युरोड गेट, भक्तपुरको गोल्डेन गेट र पाटन गेट जस्ता प्रवेशद्वारहरू मल्लकालीन कला, भक्ति र सामरिक सामर्थ्यका जीवन्त प्रतीक हुन्। १७ औं र १८औं शताब्दीका राजा रणजित, भूपतिन्द्र र प्रताप मल्लका कीर्तिस्तम्भका रूपमा रहेका यी कलात्मक संरचनामा पौराणिक बिम्ब, सूक्ष्म नक्काशी र सुनौलो जलपको अनुपम मिश्रण पाइन्छ। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सुशोभित काठमाडौं उपत्यकाका यी अमूल्य धरोहरहरूले नेपालको गौरवशाली वास्तुकला र स्वर्णिम इतिहासको गाथा युगौंदेखि गाइरहेका छन्।
विश्वभर यस्ता भव्य र ऐतिहासिक गेटहरू सभ्यताका प्रतीकका रूपमा खडा छन्। प्रवेशद्वारहरू केवल भौतिक मार्गमात्र नभई, एउटा युगले अर्को युगलाई दिएको सन्देश, साम्राज्यको अन्त्य र नयाँ सुरुवातको घोषणा पनि हुन्। इतिहासकार विल डुरान्टले भनेझैं, ‘सभ्यताहरू आर्क संरचनाहरूमा आत्मकथा लेख्छन्।’ संसारका यस्ता गेटहरू ठूला सभ्यताहरूका मुटुको धड्कन हुन्, जसले मानवका सपना, विजय, वेदना र पुनर्जन्मलाई आफ्नो गर्भमा सँगालेका छन्। गेटहरू केवल वास्तुकलाका उत्कृष्ट नमुना होइनन्, यी त मानव सभ्यताका जीवित पात्र हुन् जसले हामीलाई हाम्रा पूर्वजहरूको महत्त्वाकांक्षा, भक्ति र अदम्य भावनासँग जोड्छन्।
विश्वका प्रमुख प्रवेशद्वारहरूको ऐतिहासिक महत्त्व:
आर्क दे त्रिओम्फ (पेरिस, फ्रान्स): सन् १८०६ मा नेपोलियन बोनापार्टले अस्टर्लिट्जको युद्धमा सैनिकहरूलाई दिएको वाचाको सम्झनामा निर्माण सुरु गरिएको यो गेट सन् १८३६ मा पूरा भयो। ५० मिटर अग्लो यो स्मारक फ्रान्सेली क्रान्ति र नेपोलियन युद्धमा ज्यान गुमाएका लाखौं सैनिकको स्मृतिमा समर्पित छ, जसको नाम यसै ढुंगामा अमर छ। यो विजयको प्रतीकका साथै अज्ञात सिपाहीहरूको गौरवको मूर्तरूप हो।
ब्रान्डनबर्ग गेट (बर्लिन, जर्मनी): सन् १७८८ देखि १७९१ सम्म टोल गेटका रूपमा निर्मित यो गेट शीतयुद्धका बेला बर्लिन पर्खालले दुई ध्रुवीय संसारबीचको विभाजनको प्रतीक बन्यो। सन् १९८९ मा पर्खाल भत्किएपछि लाखौं मानिसले यहाँ भेला भएर स्वतन्त्रतालाई अँगाले, जसले गर्दा यो आज जर्मनीको पुनर्मिलन र मानव इच्छाशक्तिको प्रतीक बनेको छ।
गेटवे अफ इन्डिया (मुम्बई, भारत): सन् १९११ मा राजा जर्ज पाँचौंको स्वागतका लागि निर्मित यो विशाल आर्क सन् १९४८ मा बेलायती सेनाका अन्तिम सिपाहीहरूको बिदाइको साक्षी बन्यो। आज यो गेट औपनिवेशिक शासनको स्मारक नभई स्वतन्त्र भारतको नयाँ बिहानीको प्रतीकका रूपमा खडा छ, जसले भारतीय विविधतालाई अँगालेको छ।
इश्तार गेट (बेबिलोन, इराक): ईसापूर्व छैटौं शताब्दीमा राजा नेबुकडनेजर द्वितीयले बनाएको यो गेट प्राचीन संसारको अद्भुत ढोका मानिन्छ। निलो र सुनौलो इँटाहरूमा जडिएका ड्रागन र सिंहका आकृतिहरूले यसलाई अद्वितीय बनाएका छन्। सन् २०१९ मा युनेस्को विश्व सम्पदामा सूचीकृत भएपछि यो मानव सभ्यताको प्रारम्भिक कलात्मक शक्तिको महत्त्वपूर्ण प्रतीक बनेको छ।
गोल्डन गेट (जेरुसेलम, इजरायल): जेरुसेलमको पूर्वी पर्खालमा अवस्थित यो पुरानो र रहस्यमय प्रवेशद्वारलाई ‘दयाको ढोका’ पनि भनिन्छ। यहूदी, ईसाई र मुस्लिम तीनै धर्मका पवित्रस्थल मानिने यो गेटले विश्वमा एकताको सन्देश दिन्छ। सन् १५४१ मा ओटोमन सुल्तान सुलेमानले यसलाई बन्द गरिदिएका भए पनि, यो बन्द ढोका खुला आशा र विश्वासको प्रतीक बनेको छ।
प्रवेशद्वारहरू सधैं कुनै स्थानको सीमा वा मार्गमात्र होइनन्। कतै यी युद्धपछिको मौनता, कतै राष्ट्रको सार्वजनिक स्मृति वा कतै प्रकृतिसँगको आध्यात्मिक सम्झौता हुन्। तिनले मानवीय विजयका पीडा, सत्ता परिवर्तनको तीव्रता र श्रद्धाले प्रकृतिसँग गाँसेको गहिरो नाता जस्ता भित्री सीमाहरू पनि उजागर गर्छन्। गेटहरू स्थिर देखिए पनि तिनको अर्थ निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ। जुन ढोका कुनै युगमा सम्राट्का लागि मात्र खुल्थ्यो, त्यहाँ आज साधारण यात्रु उभिन सक्छन्। जुन कमानी युद्धको बाटो थियो, त्यो अहिले शान्तिको स्मारक बनेको छ। समयले ढुंगालाई भत्काउन सक्छ तर मानिसले त्यसमा राखेको स्मृति सधैं मेटिँदैन। त्यसैले, हामी विश्वका पुराना गेटहरू हेर्न टाढा–टाढा पुग्छौं, जहाँ केवल ढुंगाको तस्वीर मात्र खिच्दैनौं, बरु मानवताको अनुहार पुनरावलोकन गर्छौं।
