लमजुङको मध्यनेपाल नगरपालिका–६, लामासोती गाउँका किसान रामबहादुर रानाभाट व्यावसायिक मौरीपालनमा संलग्न छन्। उनको यो उद्यमले परिवारको आर्थिक अवस्था सुदृढ बनाउनुका साथै स्थानीय कृषिमा नयाँ आयाम थपेको छ। परम्परागत कृषिमा मात्र निर्भर रहँदा जीवनयापनमा आइपर्ने कठिनाइहरूलाई चिर्दै रानाभाटले मौरीपालनलाई वैकल्पिक र दिगो आयआर्जनको माध्यम बनाएका छन्।
रानाभाटको मौरीपालन यात्रा करिब एक दशकअघि केही घारबाट सुरु भएको थियो। कृषि पेसामा अपेक्षित प्रतिफल नदेखेपछि उनले वैकल्पिक आयआर्जनको खोजीमा मौरीपालनमा हात हालेका थिए। सुरुमा सामान्य ज्ञान र स्थानीय विधिबाट मौरीपालन गरे पनि पछि विभिन्न तालिम, कृषि विज्ञहरूको सल्लाह र आफ्नै अनुभवबाट उनले यसलाई पूर्ण व्यावसायिक स्वरूप दिए। उनको दृढ संकल्प र निरन्तरको प्रयासले आज यो व्यवसाय फस्टाएको छ।
हाल रानाभाटसँग करिब १ सय ५० मौरीका घार छन्। उनले मुख्यतया ‘एपिस मेलिफेरा’ (Apis mellifera) जातका मौरी पालेका छन्, जुन व्यावसायिक मह उत्पादनका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। यस जातका मौरीले धेरै मह उत्पादन गर्ने र व्यवस्थापन गर्न पनि सहज हुने उनको अनुभव छ। रानाभाट वर्षमा दुई मुख्य सिजनमा मह संकलन गर्छन् – एउटा फागुन-चैत महिनामा र अर्को असोज-कात्तिक महिनामा। प्रत्येक घारबाट सरदर २० देखि २५ किलोग्रामसम्म उच्च गुणस्तरको मह उत्पादन हुने गरेको छ। यसरी उनले वार्षिक करिब ३ देखि ४ टन मह उत्पादन गर्छन्, जुन स्थानीय स्तरमा एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।
उत्पादित महको बजार व्यवस्थापनमा पनि रानाभाटले राम्रो रणनीति अपनाएका छन्। उनले उत्पादित मह स्थानीय बजारका साथै दमौली, पोखरा र काठमाडौंसम्म पनि पठाउने गरेका छन्। उनको महको गुणस्तर उच्च भएकाले बजारमा सधैँ राम्रो माग रहने गरेको उनी बताउँछन्। महबाहेक रानाभाटले मौरीका चाका, प्रोपोलिस र रानी मौरी बिक्री गरेर पनि राम्रो आम्दानी गर्छन्। यी उत्पादनहरू पनि स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिने भएकाले बजारमा यिनको माग बढ्दै गएको छ।
मौरीपालनबाट हुने वार्षिक आम्दानीले रानाभाट परिवारको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। यसले घरखर्च मात्र धानिएको छैन, छोराछोरीको शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य सामाजिक कार्यहरूमा पनि सहजता भएको छ। यस व्यवसायबाट रानाभाटले वार्षिक १० लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गर्ने गरेको अनुमान छ, जसले उनको परिवारलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाएको छ।
यद्यपि, मौरीपालन व्यवसायमा चुनौतीहरू पनि छन्। मौसम परिवर्तन, रोग किराको प्रकोप, चरन क्षेत्रको अभाव र बजार व्यवस्थापन मुख्य चुनौती हुन्। कहिलेकाहीँ रासायनिक विषादीको प्रयोगले पनि मौरीमा नकारात्मक असर पर्ने गरेको रानाभाटको अनुभव छ। यी चुनौतीका बाबजुद पनि उनी निरन्तर मिहिनेत र धैर्यका साथ यो व्यवसायलाई अगाडि बढाइरहेका छन्।
रामबहादुर रानाभाटको यो सफलता लामासोती गाउँ र वरपरका अन्य किसानहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। उनको सफलताबाट प्रेरित भएर अन्य किसानहरू पनि मौरीपालन व्यवसायमा लाग्न चासो देखाउन थालेका छन्। स्थानीय सरकार र कृषि कार्यालयले पनि यस्ता उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न विभिन्न तालिम र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्दै आएका छन्। रानाभाट आफ्नो व्यवसायलाई थप विस्तार गर्ने योजनामा छन्। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी मह उत्पादन बढाउने र अन्य मौरीजन्य उत्पादनहरू जस्तै: मौरीको विष, रोयल जेलीलाई पनि बजारमा ल्याउने उनको लक्ष्य छ।
रामबहादुर रानाभाटको मौरीपालन यात्रा ग्रामीण क्षेत्रमा उद्यमशीलता र आत्मनिर्भरताको एक उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ। उनको यो सफलताले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउनुका साथै युवा पुस्तालाई कृषिमा लाग्न र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न प्रेरणा प्रदान गरेको छ।
तस्बिर: देवेन्द्र गुरुङ/रासस
