तस्बिर स्रोत, EPA/Shutterstock
जल विज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रको प्रारम्भिक अध्ययनले गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीको कारण भदौ १० गतेको विनाशकारी भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीमा जस्तै हिमपहिरो रहेको देखाएको छ। यस घटनाले उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरोका कारण उत्पन्न हुने नदी बाढीको जोखिमलाई पुनः उजागर गरेको छ।
केन्द्रका वरिष्ठ जलविज्ञानविज्ञ विनोद पराजुलीले भूउपग्रहबाट प्राप्त थप तस्बिरहरूको अध्ययनपछि पहिरो र बाढीको कारणबारे विस्तृत प्रतिवेदन तयार भइरहेको जानकारी दिए। उनका अनुसार, “करिब ५,००० मिटरकै आसपासमा रहेको हिमक्षेत्रबाटै हिउँसहितको जमेको जमिन (पर्मफ्रस्ट) को ठूलो क्षेत्र खसेको देखिन्छ, जसले तल आउँदा पहिरो पनि निम्त्याएको छ।” पराजुलीले बूढीगण्डकी बाढीको प्रकृति भोटेकोशी बाढीसँग धेरै हदसम्म मिल्दोजुल्दो रहेको बताए।
समान प्रकृतिको यस बाढीले भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीको जस्तो ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति कसरी टार्न सफल भयो भन्ने प्रश्नमा विज्ञहरूले विभिन्न सम्भावनाहरू औंल्याएका छन्। भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीमा १,४०० भन्दा बढीको मृत्यु पुष्टि भएको र ५,००० भन्दा धेरै बेपत्ता रहेकोमा, बूढीगण्डकीको बाढीमा पाँच जना मात्र सम्पर्कविहीन भएको अधिकारीहरूले बताएका छन्।
भोटेकोशीको तुलनामा बाढीको वेग ‘निकै कम’
तस्बिर स्रोत, RSS
विज्ञहरूका अनुसार बूढीगण्डकी बाढीको वेग भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीको तुलनामा निकै कम थियो। इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान पुल्चोकस्थित विपद् अध्ययन केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक वसन्तराज पराजुलीका अनुसार, बूढीगण्डकीमा पहिरोले खोला केही समय थुनिएर बाढीको वेग घटेकाले पनि क्षति कम भयो। “पानीभन्दा पनि लेदो धेरै भएकाले बाढी बिस्तारै बगेर तल्लो तटीय क्षेत्रमा कम असर गर्यो,” अधिकारीले भने। बाढीसँगै आएको लेदो, ढुङ्गा, बालुवा र चट्टानी कणहरूको मात्रा पनि बूढीगण्डकीको तुलनामा भोटेकोशीमा धेरै थियो। जलविज्ञानविज्ञ पराजुलीले बूढीगण्डकीमा कालो माटो धेरै देखिएको बताए।
भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीको औसत वेग १०० किलोमिटर प्रतिघण्टा रहेकोमा, बूढीगण्डकी बाढीको प्रारम्भिक वेग ४० देखि ५० किलोमिटर प्रतिघण्टा रहेको आकलन गरिएको छ। बाढी आरम्भ भएको समय यकिन नभएका कारण वास्तविक वेग पहिचान गर्ने कार्य जारी छ। विपद् अध्ययन केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक पराजुली बाढीको वेग कम हुनुलाई मानवीय क्षति कम हुनुको प्रमुख कारण मान्छन्।
बूढीगण्डकीमा कम बस्ती, कम पानी
तस्बिर स्रोत, RSS
क्षति कम हुनुको अर्को कारण बूढीगण्डकीको माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा भोटेकोशी-त्रिशूलीको तुलनामा निकै कम बस्ती हुनु हो। भोटेकोशी बाढीमा करिब १५,००० जना प्रभावित भएकोमा, बूढीगण्डकी नदीको माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा करिब १,५०० देखि २,००० मात्रै “जोखिममा” रहेको विवरण आएका छन्। जलविज्ञानविज्ञ पराजुली भन्छन्, “जोखिममा तुलनात्मक रूपमा कम बस्ती र जनसङ्ख्या थियो।”
विपद् अध्ययन केन्द्रका अधिकारीका अनुसार, बूढीगण्डकीको बाढी भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीजस्तो अग्लो ठाउँसम्म नपुगेकाले पनि असर कम भयो। “बाढीको उद्गम समान भए पनि तल आउँदाको प्रकृति फरक छ। बूढीगण्डकीको नदी किनारमा बस्तीहरू त छन् तर त्यसले असर गर्ने ठाउँमा चाहिँ बस्ती कम भएको हो,” अधिकारीले बताए। रसुवामा सीमानाका भएको र बाढी सुरु भएको माथिल्लो क्षेत्रमै घना बस्ती भएका कारण भोटेकोशीमा व्यापक असर परेको थियो।
पानीको मात्रामा पनि ठूलो भिन्नता थियो। बूढीगण्डकी बाढीमा भोटेकोशीको तुलनामा पानीको मात्रा एकचौथाइ मात्रै थियो। भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीमा २०० करोड घनमिटर पानी रहेकोमा, बूढीगण्डकीको बाढीमा ५० लाख घनमिटर मात्रै पानी रहेको प्रारम्भिक आकलनहरूले देखाएको विभागका वरिष्ठ जलविज्ञानविज्ञ पराजुली बताउँछन्।
भोटेकोशी प्रकोपले सिकाएको पाठ
तस्बिर स्रोत, RSS
बूढीगण्डकी नदीमा बाढी आएको पूर्वसूचना सरकारी र गैरसरकारी दुवै क्षेत्रबाट भदौको बाढीभन्दा प्रभावकारी रूपमा प्रवाह भएको अधिकारी र जानकारहरू बताउँछन्। भोटेकोशीमा माथिल्लो क्षेत्रका मापनकेन्द्रहरू बगाएका कारण पूर्वसूचनामा ढिलाइ भएको थियो। तर, बूढीगण्डकीमा केन्द्रहरू पर्याप्त नभए पनि समयमै “सुरक्षित र अग्लो स्थानमा जान” भन्ने स्पष्ट सूचना पठाउन सकियो।
पराजुली भन्छन्, “यदि यो घटना भोटेकोशीभन्दा अगाडि भएको थियो भने क्षति बढी हुन सक्थ्यो। नागरिकहरूले पनि भोटेकोशी बाढीको सम्झना आयो र भाग्यौँ भन्नुभएको छ।” उनले पूर्वसूचनालाई गम्भीर रूपमा लिएर विश्वास गरेको पाइनु सकारात्मक भएको बताए। बूढीगण्डकीमा पहिले सानो बाढी दुई पटक आएको र तेस्रो पटक ठूलो बाढी आएकाले मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा जान पर्याप्त समय मिलेको हुन सक्ने अधिकारीहरूको बुझाइ छ।
विपद् अध्ययन केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक पराजुलीका अनुसार, रसुवामा नेपालतर्फ नै हिमपहिरो आए पनि नेपालतर्फ बस्ती नभएको र चीनतर्फ फर्किएको स्थानमा गएकाले थाहा पाउन समय लागेको थियो। “त्यस घटनाले बाढी आउँदा भाग्नुपर्छ भन्ने सिकायो। बूढीगण्डकीमा माथिबाट ठूलो बाढी आउँदै छ भनेर स्थानीय मानिसहरूले ‘लाइभ’ गरेर सूचना दिएपछि पनि मानिसहरू सचेत भएको देखियो,” अधिकारीले निष्कर्ष निकाले।
