काठमाडौँ, भदौ २९ गते। नेपाली महिलाको मौलिक तथा सांस्कृतिक पर्व हरितालिका (तीज) ले आफ्नो वास्तविक स्वरूप गुमाउँदै विकृतितर्फ उन्मुख भएको भन्दै सरोकारवाला, संस्कृतिविद् तथा समाजका अगुवाहरूले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। परम्परागत रूपमा आत्मशुद्धि, नारी एकता र सुख-समृद्धिको कामनाका साथ मनाइने यो पर्व पछिल्ला वर्षहरूमा अत्यधिक खर्चिलो, भड्किलो र देखावटी बन्दै गएको उनीहरूको ठहर छ।
पछिल्लो समय तीज आउनुभन्दा महिनौँअगाडिदेखि नै ‘दर’ खाने कार्यक्रमको होडबाजी चल्नु, महँगा गरगहना र पहिरनको प्रदर्शन गरिनु, तथा सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर र भिडियो पोस्ट गरेर प्रतिस्पर्धा गरिनु जस्ता प्रवृत्तिले पर्वको मौलिकतामाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। संस्कृतिविद् प्रा. डा. गोविन्दप्रसाद कोइरालाले तीज पर्व अब आत्मिक आनन्द र धार्मिक आस्थाभन्दा बाह्य प्रदर्शन र भौतिकवादी उपभोगको माध्यम बनेकोमा दुःख व्यक्त गरे। उनी भन्छन्, “शिव र पार्वतीको निष्ठापूर्ण प्रेम तथा त्यागको स्मरण गर्ने पर्व अहिले व्यापारिक स्वार्थ र सामाजिक देखासिकीको शिकार भएको छ। यसले हाम्रो सांस्कृतिक धरोहरलाई कमजोर पार्छ।”
तीजको मौलिक महत्त्व पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाउनका लागि गरेको कठोर तपस्या र व्रतसँग जोडिएको छ। विवाहित महिलाहरूले पतिको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र अटल सौभाग्यको कामना गर्दै निराहार व्रत बस्छन् भने अविवाहित युवतीहरूले सुयोग्य वर प्राप्तिको कामना गर्छन्। यो पर्व नारीहरूका लागि एक आपसमा सुखदुःख बाँड्ने, नाचगान गर्ने र मौलिक तीज गीतहरू गाएर मनका बह पोख्ने विशेष अवसर पनि हो। तर, अहिले फास्ट फुड कल्चर र आधुनिक गीतहरूले परम्परागत तीज गीतको स्थान लिँदै गएको पाइन्छ।
महिला अधिकारकर्मी र समाजशास्त्रीहरूले पनि तीजको वर्तमान स्वरूपप्रति असन्तुष्टि जनाएका छन्। समाजशास्त्री डा. सुनिता पाण्डेका अनुसार, “पहिले नारीहरूको हकहित र समानताका आवाज समेटिएका तीज गीतहरूले समाज परिवर्तनमा भूमिका खेल्थे। अहिले ती गीतहरूमा विकृति र आधुनिकताको हावी देखिन्छ, जसले नारी सशक्तिकरणको मूल सन्देशलाई ओझेलमा पारेको छ।” उनले अनावश्यक खर्च र प्रदर्शनले न्यून आय भएका परिवारमा आर्थिक बोझ थपेको र सामाजिक असमानतालाई बढावा दिएको तर्क गरिन्।
सरोकारवालाहरूले तीजको मौलिकता जोगाउनका लागि तत्कालै सचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनीहरूले नयाँ पुस्तालाई पर्वको वास्तविक अर्थ र महत्त्वबारे जानकारी गराउनुपर्ने, अनावश्यक खर्च नियन्त्रण गर्न परिवार तथा समाजबाटै पहल हुनुपर्ने र स्थानीय सरकार तथा सञ्चारमाध्यमले पनि मौलिकता प्रवर्द्धनमा भूमिका खेल्नुपर्ने बताए। चाडपर्वहरू हाम्रो सभ्यता र पहिचानका द्योतक हुन्। यिनको मौलिक स्वरूप जोगाउन सकिएन भने भावी पुस्ताले आफ्नो सांस्कृतिक विरासतबाट वञ्चित हुनुपर्ने खतरा रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ। तीजलाई फेरि आत्मिक सुख र सांस्कृतिक मूल्यसँग जोडेर मनाउन सके मात्र यसको गरिमा र सान्दर्भिकता कायम रहनेछ।
