मान्छे किन मृत्युको बाटो रोज्छ? किन एउटा तन्नेरी आफ्नो देशको राहदानी च्यातेर अज्ञात जंगल पस्छ, जहाँ जीवन र मृत्युको सीमा पातलो हुन्छ? यी प्रश्नहरू वर्तमान नेपाली समाजका सबैभन्दा बिझाउने र गम्भीर यथार्थ हुन्, जसले हाम्रो सामूहिक चेतनामा गहिरो घाउ बनाएका छन्। विकसित राष्ट्रहरूको चम्किलो सपनाको पछाडि दौडँदा युवाहरू कसरी अनेकौं जोखिम मोल्न तयार हुन्छन् भन्ने यथार्थ आज विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको अवैध आप्रवासनले देखाउँछ। यिनै सामाजिक-आर्थिक दुर्दशा र मानवीय विवशतालाई सूक्ष्म रूपमा केलाउँदै, वरिष्ठ साहित्यकार डा. चन्द्र गिरीको उपन्यास ‘डंकी: सपनाको कालबाटो’ एक निर्मम र ज्युँदो दस्ताबेजका रूपमा प्रस्तुत भएको छ।
उपन्यासको शीर्षक ‘डंकी’ कुनै जनावरको कथा नभई, चरम अभावले थिचेर सपनाको भारी बोक्न विवश मानिसहरूको दुर्दशाको प्रतीक हो। यो अवैध बाटो हुँदै विकसित राष्ट्रहरू, विशेषगरी अमेरिका छिर्ने जोखिमपूर्ण दुस्साहसको नाम हो। ‘डंकी’ यात्रा केवल भौगोलिक सीमा पार गर्ने कुरा मात्र होइन; यो मानवीय आशा, निराशा, शोषण र मृत्युको मुखमा पुगेर पनि बाँच्ने अथक संघर्षको एक जीवन्त गाथा हो। यस यात्रामा यात्रुहरूले अनेकौं कठिनाइ, ठगी, शारीरिक तथा मानसिक यातना र जीवनकै ठूलो जोखिम मोल्नुपर्छ, जसको अन्त्य सधैं सुखद हुँदैन।
चिकित्सा क्षेत्रमा आबद्ध रहँदा समाजको गहिरो अध्ययन र मानवीय संवेदनालाई नजिकबाट नियालेका डा. गिरीले उपन्यासमा ती युवाहरूको मनोवैज्ञानिक चित्रण गरेका छन्, जो सुन्दर भविष्यको मृगतृष्णामा अल्झिएर आफ्नो जीवन दाउमा लगाउँछन्। ‘डंकी’ ले गाउँका सरल युवाहरू कसरी दलालहरूको जालमा पर्छन् र कसरी उनीहरू आफ्नो सर्वस्व बेचेर मृत्युको बाटोमा धकेलिन्छन् भन्ने निर्मम यथार्थलाई उजागर गर्छ। उपन्यासका पात्रहरूले भोग्ने बेरोजगारी, गरीबी, सामाजिक असमानता र राम्रो भविष्यको सपनाको पछाडि दौडँदाका सकसलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो केवल एक व्यक्तिको कथा नभई, देश भित्र अवसर नपाएर विदेसिन बाध्य हजारौं नेपाली युवाहरूको प्रतिनिधिमूलक व्यथा हो, जसले समाजलाई गम्भीर आत्म-समीक्षा गर्न आह्वान गर्छ।
मेक्सिको हुँदै अमेरिका प्रवेश गर्ने ‘डंकी’ यात्रामा यात्रुहरूले भयानक जंगल, सुक्खा मरुभूमि, खहरे खोला र खतरनाक नदीहरू पार गर्नुपर्छ। पानी, खाना र औषधिको अभावले शारीरिक रूपमा शिथिल बन्ने उनीहरू आपराधिक गिरोहको आक्रमण, फिरौतीको डर, यौन दुर्व्यवहार, सीमा सुरक्षा बलको धरपकड र प्राकृतिक विपत्तिको चपेटामा पर्छन्। कैयौंले बाटैमा ज्यान गुमाउँछन्, कतिपयलाई अमानवीय यातना दिइन्छ भने कतिपय सधैंका लागि बेपत्ता हुन्छन्। उपन्यासले यिनै हृदयविदारक घटनाहरूलाई यथार्थवादी शैलीमा पस्केको छ, जसले पाठकलाई अवैध आप्रवासनको भयावहता मात्र होइन, मानव तस्करहरूको क्रूरताप्रति पनि गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य पार्छ।
साहित्यको काम केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, यसले समयको मुटु छाम्नुपर्छ र समाजका विकृति विसंगतिलाई उजागर गर्दै चेतनाको दीप बाल्नुपर्छ। डा. गिरीको ‘डंकी’ उपन्यासले यही महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। यसले पाठकहरूलाई केवल एक मार्मिक कथा सुनाउँदैन, बरु अवैध आप्रवासनका मानवीय लागत र सामाजिक-आर्थिक प्रभावबारे गम्भीर विमर्श गर्न उत्प्रेरित गर्छ। यो उपन्यास सरकार, नीति निर्माता, नागरिक समाज र स्वयं युवाहरूलाई यस्तो जोखिमपूर्ण यात्रामा जानबाट रोक्न र देश भित्रै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नका लागि ठोस कदम चाल्न दबाब दिने एक शक्तिशाली साहित्यिक हतियार पनि हो। ‘डंकी’ केवल एउटा उपन्यास नभई, नेपाली समाजले भोगिरहेको एक कटु यथार्थको ऐना हो, जसले परिवर्तनको लागि सशक्त आह्वान गर्छ।
