२०८३ सालको योगमाया स्मृति सम्मान वरिष्ठ साहित्यकार माया ठकुरी र समालोचक निनु चापागाईँलाई
काठमाडौं, ४ असार। नेपाली साहित्य र सामाजिक रूपान्तरणका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका दुई विशिष्ट व्यक्तित्वहरूलाई नेपाल स्रष्टा समाजले २०८३ सालको योगमाया स्मृति सम्मान प्रदान गर्ने निर्णय गरेको छ। यस वर्षको ‘राष्ट्रिय नारी स्रष्टा सम्मान’ वरिष्ठ साहित्यकार माया ठकुरीलाई र ‘योगमाया न्यौपाने अभियन्ता राष्ट्रिय सम्मान’ वरिष्ठ समालोचक तथा अभियन्ता निनु चापागाईँलाई अर्पण गरिने भएको छ। दुवै सम्मानको राशि नगद ५० हजार १११ रुपैयाँ र सम्मानपत्र रहेको समाजले जनाएको छ।
नेपाल स्रष्टा समाजका अध्यक्ष श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’का अनुसार, नेपाली इतिहासकी साहसी, विद्रोही र क्रान्तिकारी व्यक्तित्व योगमाया न्यौपानेको नाममा स्थापित यी सम्मानहरूले समाजका लागि निःस्वार्थ रूपमा काम गर्ने र प्रगतिशील विचारहरूको पैरवी गर्ने स्रष्टा तथा अभियन्ताहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्य राखेका छन्। योगमाया राष्ट्रिय नारी स्रष्टा सम्मान २०६५ सालदेखि र योगमाया न्यौपाने अभियन्ता राष्ट्रिय सम्मान २०७५ सालदेखि निरन्तर प्रदान गरिँदै आएका छन्, जसले यी सम्मानको गरिमा र निरन्तरतालाई पुष्टि गर्दछन्।
योगमाया न्यौपाने नेपाली समाजकी एक अग्रगामी व्यक्तित्व हुन् जसले तत्कालीन सामाजिक कुरीति, अन्धविश्वास र राणाशासनको निरंकुशताविरुद्ध आवाज उठाएकी थिइन्। पूर्वी नेपालको संखुवासभामा जन्मिएकी उनले विशेषतः महिला अधिकार, सामाजिक न्याय र आध्यात्मिक स्वतन्त्रताका लागि जीवनभर संघर्ष गरिन्। उनको ‘सती जाने’ आन्दोलन केवल आत्मदाहको प्रयास नभई अन्याय र उत्पीडनविरुद्ध तत्कालीन सरकारलाई झक्झक्याउने एक प्रतीकात्मक विद्रोह थियो। वि.सं. १९९८ मा आफ्ना ६७ जना अनुयायीहरूसँग अरुण नदीमा लिएको जलसमाधि एक अभूतपूर्व र शक्तिशाली सामाजिक आन्दोलनको रूपमा लिइन्छ, जसले नेपालको सामाजिक इतिहासमा गहिरो छाप छोडेको छ। योगमायाको विद्रोही चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको परिकल्पना आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
सम्मानित हुने व्यक्तित्वहरूमध्ये, वरिष्ठ साहित्यकार माया ठकुरी नेपाली साहित्यमा एक स्थापित र सम्मानित नाम हो। उनका कथाहरू, उपन्यासहरू र कविताहरूले नेपाली समाजका विविध पक्षहरूलाई, विशेषगरी महिलाका भावना, संघर्ष र सामाजिक यथार्थलाई सूक्ष्म र सशक्त रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनको लेखनले नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाएको छ र उनी धेरै नयाँ पुस्ताका स्रष्टाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेकी छिन्। नारी स्रष्टा सम्मानमार्फत उनको लामो र महत्वपूर्ण साहित्यिक योगदानको कदर गरिएको छ।
त्यसैगरी, वरिष्ठ समालोचक तथा अभियन्ता निनु चापागाईँ नेपाली समालोचना क्षेत्रमा एक अग्रणी व्यक्तित्व हुन्। उनको गहिरो विश्लेषण, तार्किक प्रस्तुति र साहित्यको सैद्धान्तिक बुझाइले नेपाली समालोचनालाई नयाँ दिशा दिएको छ। उनी सामाजिक र सांस्कृतिक आन्दोलनहरूसँग पनि सक्रिय रूपमा जोडिएकी छिन् र विशेषगरी महिला अधिकार, सामाजिक न्याय तथा प्रगतिशील विचारहरूको पैरवीमा उनको भूमिका प्रशंसनीय छ। योगमायाको विद्रोही चेतनालाई आधुनिक सन्दर्भमा व्याख्या गर्ने र त्यसलाई जीवन्त राख्ने कार्यमा उनको योगदान महत्वपूर्ण मानिन्छ। अभियन्ता राष्ट्रिय सम्मानले उनको यस बहुआयामिक भूमिकालाई सम्मान गरेको छ।
नेपाल स्रष्टा समाज नेपाली साहित्य र संस्कृतिको विकास तथा प्रवर्धनमा सक्रिय एक प्रमुख संस्था हो। समाजले विभिन्न विधाका स्रष्टाहरूलाई प्रोत्साहन गर्न र उनीहरूको योगदानको कदर गर्न नियमित रूपमा यस्ता सम्मान तथा पुरस्कारहरू प्रदान गर्दै आएको छ। योगमायाजस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वको नाममा सम्मान स्थापना गरेर समाजले इतिहास, संस्कृति र वर्तमानलाई जोड्ने पुलको काम गरेको छ। यसबाट नयाँ पुस्ताले पनि आफ्नो गौरवशाली इतिहास र अग्रजहरूको संघर्षबाट सिक्ने अवसर प्राप्त गर्दछन्। साहित्य, कला र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान पुर्याउने व्यक्तित्वहरूलाई सम्मान गर्दा समाजमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह हुने र सिर्जनात्मक कार्यका लागि थप प्रेरणा मिल्ने विश्वास लिइएको छ। सम्मान अर्पण समारोहको मिति र स्थान पछि सार्वजनिक गरिने समाजले जनाएको छ।
