बर्दियामा पालिएको हात्तीको आक्रमणबाट माहुतेको मृत्यु, सुरक्षा चुनौतीमाथि प्रश्न
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको हात्तीसारमा पालिएको एउटा भाले हात्तीले आफ्नो माहुतेलाई निर्ममतापूर्वक आक्रमण गरी ज्यान लिएको छ। गत चैत १४ गते बिहानको समयमा मधुवन नगरपालिकाका गंगाराम थारूको निकुञ्ज नजिकैको खोलामा हात्तीलाई नुहाउँदै गर्दा सोही हात्तीको आक्रमणबाट मृत्यु भएको हो। यो घटनाले बर्दियामा पालिएका हात्तीको सुरक्षा व्यवस्था र माहुतेहरूको जीवनमाथि थप प्रश्न उठाएको छ।
मृतक थारूले लामो समयदेखि सोही हात्तीको हेरचाह तथा सञ्चालन गर्दै आउनु भएको थियो। घटनास्थलमा प्राप्त जानकारीअनुसार, दैनिकजसो गरिने सामान्य प्रक्रियाअन्तर्गत थारूले हात्तीसार नजिकैको खोलामा भाले हात्तीलाई नुहाउँदै हुनुहुन्थ्यो। यसै क्रममा हात्ती अकस्मात् उत्तेजित भई थारूमाथि जाइलाग्यो। अप्रत्याशित आक्रमणबाट जोगिन उहाँलाई पर्याप्त समय मिलेन र हात्तीले उहाँलाई पटकपटक आक्रमण गरी घटनास्थलमै मृत्यु गराएको थियो।
घटनापछि हात्तीले मृतक थारूको शवलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिई लामो समयसम्म नछोड्दा उद्धार कार्यमा ठूलो कठिनाइ भएको थियो। हात्ती मात्तिएको अवस्थामा रहेकाले घटनास्थलमा रहेका अन्य माहुते, निकुञ्ज कर्मचारी तथा सुरक्षाकर्मीहरू पनि तत्काल नजिक जान सकेका थिएनन्। हात्तीको यस प्रकारको आक्रामक व्यवहारले उद्धार टोलीलाई थप चुनौती दिएको थियो। करिब दुई घण्टाको सघन प्रयासपछि बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका प्राविधिक टोलीले विशेष उपकरण प्रयोग गरी हात्तीलाई डार्ट गरेर बेहोस पारेको थियो। हात्ती बेहोस भएपछि मात्रै थारूको शवलाई सकुशल निकाल्न सम्भव भयो।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत एवं प्रमुख अशोक कुमार रामले घटनाको पुष्टि गर्दै यसलाई दुःखद बताएका छन्। उहाँका अनुसार, मृतक गंगाराम थारूको शव पोष्टमार्टमका लागि गुलरिया अस्पताल पठाइएको छ र घटनाको विस्तृत अनुसन्धान भइरहेको छ। रामले प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट थारू र हात्तीबीच विगतमा लामो समयदेखि ‘रिसिइबी’ रहेको हुनसक्ने अनुमान व्यक्त गर्नुभयो। हात्तीको मनोविज्ञानमा यस्तो सम्बन्धले गहिरो नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने र त्यसबाट अप्रत्याशित आक्रमणको स्थिति सिर्जना हुन सक्ने उहाँको भनाइ थियो। यद्यपि, रिसिइबीको ठोस कारणबारे भने थप अनुसन्धानपछि मात्रै खुल्ने बताइएको छ।
बर्दियामा घरपालुवा हात्तीको आक्रमणबाट माहुतेको मृत्यु भएको यो पहिलो घटना भने होइन। यसअघि पनि यस्तै प्रकृतिका घटनाहरू दोहोरिएका छन्, जसले पालिएका वन्यजन्तुसँगको सहकार्यमा रहेका जोखिमहरूलाई स्पष्ट पारेको छ। माहुतेको काम अत्यन्त जोखिमपूर्ण मानिन्छ, किनकि उनीहरूले हात्तीको स्वभाव र व्यवहारलाई गहिरोसँग बुझ्नुपर्ने र उनीहरूसँग दैनिक सहकार्य गर्नुपर्ने हुन्छ। हात्तीलाई तालिम दिने, स्याहार गर्ने, निकुञ्ज गस्तीमा लैजाने तथा पर्यटन प्रवर्द्धनमा प्रयोग गर्ने क्रममा माहुतेहरू सधैँ जोखिममा रहन्छन्। विशेषगरी, भाले हात्तीहरू ‘मस्त’ लाग्ने समयमा वा अन्य कुनै कारणले उत्तेजित हुँदा उनीहरू निकै आक्रामक र अप्रत्याशित बन्न सक्छन्, जसको परिणाम कहिलेकाहीँ यस्तै भयानक दुर्घटनाहरूमा परिणत हुन्छ।
यस घटनाले राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागअन्तर्गत कार्यरत माहुतेहरूको सुरक्षा र उनीहरूको व्यावसायिक जीवनमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। निकुञ्ज प्रशासनले हात्ती र माहुतेको सुरक्षाका लागि थप सावधानी अपनाउनुपर्ने आवश्यकतामाथि जोड दिएको छ। माहुतेहरूका लागि नियमित सुरक्षा तालिम, हात्तीको व्यवहार अध्ययन, र आकस्मिक प्रतिकार्य योजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयन अपरिहार्य देखिन्छ। यस दुःखद घटनाले हात्ती र मानिसबीचको सम्बन्धको संवेदनशीलता तथा वन्यजन्तु संरक्षणमा संलग्न कर्मचारीहरूको सुरक्षामाथिको बहसलाई थप चुल्याएको छ।
