यस वर्षको नोबेल शान्ति पुरस्कारको घोषणा नजिकिँदै गर्दा विश्वभरका विज्ञ तथा पर्यवेक्षकहरूबीच तीव्र बहस र चासो बढेको छ। पूर्व अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प यस वर्ष पुरस्कारका बलिया दाबेदारका रूपमा नदेखिए पनि ओस्लोमा हुने पुरस्कार घोषणामा उनको प्रभाव भने स्पष्ट रूपमा देखिने विज्ञहरूले औंल्याएका छन्। शान्ति पुरस्कार समितिको निर्णयलाई ट्रम्पको राजनीतिक नीतिको समर्थन वा आलोचनाका रूपमा हेरिन सक्ने भएकाले यसको कूटनीतिक संवेदनशीलता महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
डोनाल्ड ट्रम्पले विगत लामो समयदेखि नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गर्नका लागि विभिन्न अभियान चलाउँदै आएका छन्। यसअघि पुरस्कार नपाउँदा उनले सार्वजनिक रूपमा असन्तुष्टि व्यक्त गरेका थिए। यस पृष्ठभूमिमा, समितिको निर्णयलाई विश्वव्यापी रूपमा गम्भीरतापूर्वक लिइने अपेक्षा गरिएको छ, जसले ट्रम्पको प्रभावलाई अप्रत्यक्ष रूपमा स्वीकार गर्नेछ। ओस्लोस्थित शान्ति अनुसन्धान संस्था (पिआरआईओ) का प्रमुख हाकोन जेर्लोले पुरस्कार प्रदान गर्दा त्यसले विश्व शान्तिमा सकारात्मक योगदान पुर्याउँछ वा उल्टो नकारात्मक प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा समितिले गम्भीर विचार गर्नुपर्ने बताएका छन्। यो भनाइले पुरस्कारको प्रतीकात्मक र वास्तविक प्रभाव दुवैलाई जोड दिन्छ।
यद्यपि, नर्वेजियन नोबेल इन्स्टिच्युटका सचिव क्रिस्टियन बर्ग हार्पभिकेनले पुरस्कारका लागि हुने लबिङ र राजनीतिक दबाब सामान्य प्रक्रिया भएको र यसले समितिको स्वतन्त्र निर्णयलाई प्रभावित नगर्ने स्पष्ट पारेका छन्। हार्पभिकेनको यो भनाइले नोबेल समितिको निष्पक्षता र स्वायत्ततालाई जोड दिन्छ, यद्यपि बाह्य दबाबलाई सामान्य मानिन्छ। समितिको निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र निष्पक्षता कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण भए पनि यो नै पुरस्कारको गरिमाको आधार हो।
यस वर्ष नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि २८७ व्यक्ति तथा संस्था मनोनयनमा परेका छन्, जसले शान्तिका लागि विश्वभर भइरहेका विविध प्रयासहरूको दायरालाई दर्शाउँछ। यस वर्ष बालअधिकार, मानवीय सेवा, द्वन्द्व समाधान र न्यायका क्षेत्रमा सक्रिय संस्था वा व्यक्तिहरूलाई प्राथमिकता दिइन सक्ने चर्चा छ। सम्भावित दाबेदारहरूमा ‘सेभ द चिल्ड्रेन’ जस्ता प्रमुख बालअधिकार संस्था, युक्रेनी बाल अधिकार कार्यकर्ता माइकोला कुलेबा, तथा सुडानमा युद्ध र भोकमरीपीडितलाई सहयोग गर्दै आएको आपत्कालीन प्रतिक्रिया कक्ष (इआरआर) प्रमुख रूपमा रहेका छन्।
त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय न्याय र मानवअधिकार प्रवर्द्धनमा सक्रिय व्यक्तित्व तथा संस्थाहरूको नाम पनि चर्चामा छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशेष प्रतिवेदक फ्रान्सेस्का अल्बनिज, विश्वभर शान्ति र सद्भावको वकालत गर्ने पोप फ्रान्सिस, तथा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत (ICC) र अन्तर्राष्ट्रिय न्याय अदालत (ICJ) जस्ता न्यायका संस्थाहरू पनि सम्भावित सूचीमा छन्। यी संस्थाहरूले विश्वव्यापी द्वन्द्व र अपराध रोकथाममा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्।
विश्वमा शान्तिको अवस्था अझै पनि चुनौतीपूर्ण रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। सन् २०२५ मा कम्तीमा एक राज्य पक्ष संलग्न ६५ सशस्त्र द्वन्द्व दर्ता हुनुले यो वास्तविकतालाई उजागर गर्दछ। हार्पभिकेनले विश्व सही दिशामा नबढे पनि शान्तिका लागि अथक प्रयास गर्ने व्यक्ति र संस्थाको कमी नरहेको बताएका छन्। यसले नोबेल शान्ति पुरस्कारको औचित्य र सान्दर्भिकतालाई बढाउँछ, किनकि यसले विश्वभरका शान्ति निर्माताहरूलाई प्रोत्साहन दिन्छ। आगामी घोषणाले शान्ति स्थापनाका प्रयासहरूलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई साझा लक्ष्यतर्फ प्रेरित गर्ने विश्वास लिइएको छ।
