बागलुङमा कृत्रिम गर्भाधानप्रति किसानको बढ्दो आकर्षण: दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्दै जिल्ला
बागलुङ जिल्लामा पशुहरूको नश्ल सुधार तथा दूध उत्पादन वृद्धिका लागि कृत्रिम गर्भाधान (आर्टिफिसियल इन्सेमिनेसन) सेवाप्रति किसानको आकर्षण तीव्र रूपमा बढेको छ। आधुनिक पशुपालन प्रविधि अपनाएर उन्नत जातका पशु उत्पादन गर्न सकिने भएपछि यो सेवा जिल्लाभर लोकप्रिय बनेको हो। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप जिल्ला दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्ने दिशामा अगाडि बढेको छ।
भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु विज्ञ केन्द्र, बागलुङले उपलब्ध गराएको तथ्याङ्क अनुसार, कृत्रिम गर्भाधान गरिएका पशुको संख्या हरेक वर्ष उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भइरहेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा २ हजार ५४३ पशुमा कृत्रिम गर्भाधान गरिएकोमा, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यो संख्या बढेर ३ हजार ८७६ पुगेको छ। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा १ हजार ३३३ गाई तथा भैँसीमा गरिएको वृद्धि हो, जसले किसानमा यस प्रविधिप्रतिको विश्वास दर्शाउँछ।
केन्द्रका प्रमुख डा. ऋषिराम सापकोटाका अनुसार, कृत्रिम गर्भाधानले गाई तथा भैँसीको नश्ल सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। यसबाट उत्पादित पशुहरू शारीरिक रूपमा स्वस्थ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताका हुने भएकाले दूध तथा मासु उत्पादनमा उल्लेख्य वृद्धि भएको उहाँको भनाइ छ। “उन्नत जातका पशु उत्पादन र दूधको उत्पादकत्व बढाउन कृत्रिम गर्भाधान अत्यन्त प्रभावकारी देखिएको छ,” डा. सापकोटा भन्नुहुन्छ, “पछिल्लो समय व्यावसायिक पशुपालक किसानहरूले उत्पादन लागत घटाउँदै अधिकतम लाभ लिन यसलाई प्राथमिकतामा राखेका छन्।” यो प्रविधिले पशुपालकहरूलाई पुरानो परम्परागत प्रजनन विधिबाट आधुनिक र वैज्ञानिक प्रणालीतर्फ अग्रसर गराएको छ।
गत आर्थिक वर्षमा भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु विज्ञ केन्द्र अन्तर्गत सञ्चालित कृत्रिम गर्भाधान केन्द्रबाट १ हजार १६ पशुलाई सेवा प्रदान गरिएको थियो, जसमा ५११ गाई र ५०५ भैँसी रहेका छन्। यसका अतिरिक्त, केन्द्रले जिल्लाका विभिन्न पशु फार्म तथा स्थानीय तहहरूमा पुगेर २ हजार ८६० पशुमा कृत्रिम गर्भाधान सेवा उपलब्ध गराएको छ। फिल्डमा सेवा लिने पशुहरूमा १ हजार ४१४ गाई, १ हजार ४४४ भैँसी र १ वटा बाख्रा समावेश थिए। समग्रमा, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कुल ३ हजार ८७६ पशुमा कृत्रिम गर्भाधान गरिएको थियो, जसमा १ हजार ९२५ गाई, १ हजार ९४९ भैँसी र १ वटा बाख्रा रहेका छन्। हाल जिल्लामा ६ वटा कृत्रिम गर्भाधान केन्द्रहरूबाट १८ जना दक्ष गर्भाधानकर्ताहरू परिचालन भइरहेका छन्।
कृत्रिम गर्भाधानको यो प्रवृत्ति पछिल्लो केही वर्ष यता निरन्तर बढिरहेको छ। आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा १ हजार ६०० गाई तथा भैँसीमा मात्र कृत्रिम गर्भाधान गरिएकोमा, त्यसयता हरेक वर्ष यो संख्या बढ्दै गएको छ। यस प्रविधिले पशुको नश्ल सुधार गर्नुका साथै दूध तथा मासु उत्पादन वृद्धि, विभिन्न रोगहरूको नियन्त्रण, प्रजननमा लाग्ने समय र खर्चको बचत जस्ता बहुआयामिक फाइदाहरू पुर्याएको किसानहरू बताउँछन्। कृत्रिम गर्भाधानका लागि आवश्यक पर्ने उच्च गुणस्तरको वीर्य किसान आफैँले खरिद गर्ने र ढुवानी तथा प्राविधिक सेवा भने पशु विज्ञ केन्द्रले निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ, जसले किसानहरूलाई थप प्रोत्साहन मिलेको छ।
बागलुङ नगरपालिका—५ का सफल पशुपालक किसान बलाराम सापकोटा कृत्रिम गर्भाधानबाट उन्नत जातका गाईभैँसी उत्पादन गर्न निकै सहज भएको अनुभव सुनाउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार, यो प्रविधिले कम समय र लगानीमा उच्च उत्पादनशील पशुहरू तयार गर्न सकिएको छ, जसले व्यावसायिक पशुपालनलाई थप आकर्षक बनाएको छ। सापकोटाले आफ्ना गाईभैँसीबाट दैनिक करिब १५० लिटर दूध उत्पादन गरी बजारमा आपूर्ति गर्दै आउनुभएको छ। कृत्रिम गर्भाधान सेवाको विस्तारले बागलुङ जिल्लालाई दूधमा आत्मनिर्भर मात्र नबनाई, यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि टेवा पुर्याएको छ। यसले किसानको आयस्तर वृद्धि गर्न र समग्र जिल्लाको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
