काठमाडौँ, फागुन १७ गते । इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनेई मारिएको इरानका सरकारी मिडियाले पुष्टि गरेको छ । यस खबरले मध्यपूर्वको भूराजनीतिमा ठूलो हलचल ल्याएको छ, जसका दूरगामी परिणामहरू देखिन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्ले बीबीसीमा उल्लेख भएअनुसार यो कुराको पुष्टि गरेको हो । परिषद्द्वारा जारी विज्ञप्तिबारे जानकारी दिँदै इरानको सरकारी टेलिभिजनले खामेनेईको मृत्युको आधिकारिक घोषणा गरेको थियो । यो घोषणा इजरायल र अमेरिकाले इरानभरी स्थानीय समय अनुसार शनिबार बिहान सुरु गरेको व्यापक र समन्वित आक्रमणपछि आएको हो, जसले क्षेत्रीय तनावलाई ह्वात्तै बढाएको छ ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले खामेनेई मारिएको दाबी गरेपछि र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूले खामेनेईको तेहरानस्थित निवास परिसरमा “शक्तिशाली, अप्रत्याशित हमला” भएको घोषणा गरेपछि मृत्युको पुष्टि सार्वजनिक भएको हो । यी घटनाक्रमले मध्यपूर्वमा अस्थिरताको नयाँ चरण सुरु हुने र भूराजनीतिक समीकरणमा ठूलो फेरबदल आउने खतरा बढेको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।
अयातोल्लाह अली खामेनेई सन् १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च नेताको पदमा आसीन थिए । इरानी क्रान्तिका संस्थापक अयातोल्लाह रुहोल्लाह खुमेनीको निधनपछि उनले यो शक्तिशाली पद सम्हालेका थिए । इरानको राजनीतिक र धार्मिक दुवै क्षेत्रमा उनको अत्यधिक प्रभाव थियो । उनको ३४ वर्षभन्दा बढीको नेतृत्वमा इरानले आणविक कार्यक्रमलाई अगाडि बढाएको थियो भने पश्चिमी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धमा निरन्तर उतारचढाव आएको थियो । उनको मृत्युले इरानी सत्ता संरचनामा एक ठूलो रिक्तता सिर्जना गरेको छ, जसलाई भर्नका लागि तत्काल नयाँ सर्वोच्च नेताको छनोट प्रक्रिया सुरु हुनेछ ।
इरानको संविधान अनुसार, सर्वोच्च नेताको मृत्यु वा पदत्याग भएमा विज्ञ परिषद (Assembly of Experts) ले नयाँ सर्वोच्च नेताको छनोट गर्दछ । यस परिषदमा ८८ जना सदस्य हुन्छन् र उनीहरूलाई आठ वर्षको अवधिका लागि जनताबाट चुनिएको हुन्छ । यस जटिल प्रक्रियामा कति समय लाग्छ र कसलाई चुनिएला भन्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान केन्द्रित भएको छ । कतिपयले इरानी राष्ट्रपति इब्राहिम रईसीलाई सम्भावित उत्तराधिकारीको रूपमा हेरेका थिए, तर अब यो घटनापछि क्षेत्रीय तनाव र आन्तरिक राजनीतिक दबाबले परिस्थितिलाई अझ जटिल बनाउन सक्छ ।
अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको भनिएको आक्रमणले मध्यपूर्वमा द्वन्द्वको जोखिमलाई ह्वात्तै बढाएको छ । लामो समयदेखि इरान र इजरायलबीच अप्रत्यक्ष युद्ध चलिरहेको थियो, जसमा एकअर्काका समर्थक समूहहरूलाई क्षेत्रीय रूपमा निशाना बनाइँदै आएको थियो । यसपटकको प्रत्यक्ष र शक्तिशाली आक्रमणले युद्धको नयाँ मोर्चा खोलिदिएको छ । अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय पेन्टागनले आक्रमणको विषयमा तत्काल कुनै आधिकारिक टिप्पणी गरेको छैन, तर इजरायली सेनाले तेहरान र इरानका अन्य प्रमुख शहरहरूमा लक्षित हवाई हमला गरेको स्वीकार गरेको बताइएको छ ।
यस घटनापछि इरानको प्रतिक्रिया कस्तो रहन्छ भन्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले गहिरो चासोका साथ हेरिरहेको छ । इरानले बदला लिने धम्की दिएमा वा क्षेत्रीय तनाव बढाउने कुनै कदम चालेमा त्यसले विश्व अर्थतन्त्र र भूराजनीतिमा गम्भीर असर पार्न सक्छ । विशेषगरी तेलको मूल्यमा अनियन्त्रित वृद्धि र सामुद्रिक मार्गहरूमा अवरोधको सम्भावना पनि नकार्न सकिँदैन । यो परिस्थितिले विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृङ्खलालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ ।
यो घटनाले इरानको आन्तरिक राजनीतिमा पनि ठूलो असर पार्ने निश्चित छ । खामेनेईको निधनपछि सत्ता हस्तान्तरणको प्रक्रिया सहज होला वा आन्तरिक कलह बढ्ला भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ । इरानी जनताका लागि पनि यो एउटा अनिश्चितता र संक्रमणको क्षण हो । इरान सरकारले देशव्यापी शोकको घोषणा गर्ने र सुरक्षा व्यवस्था कडा पार्ने अपेक्षा गरिएको छ, ताकि कुनै पनि आन्तरिक विद्रोह वा बाह्य हस्तक्षेपलाई रोक्न सकियोस् ।
मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरताका लागि यो समय निकै चुनौतीपूर्ण बनेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघ र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले सबै पक्षलाई संयम अपनाउन र थप हिंसा भड्काउने कार्यबाट जोगिन आग्रह गरेका छन् । यद्यपि, वर्तमान परिस्थितिमा यो अपील कत्तिको प्रभावकारी हुन्छ भन्नेमा शंका छ । आगामी दिनमा इरान र मध्यपूर्वको भविष्यले कुन मोड लिन्छ, त्यो हेर्न बाँकी नै छ, र यसले विश्वव्यापी राजनीतिमा समेत महत्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ ।
