१ चैत, काठमाडौं । गत चैत्र १ गते साँझ नेपालका विभिन्न भागहरूबाट आकाशमा एउटा चम्किलो र रहस्यमय प्रकाशको दृश्य देखिएको थियो । यो अद्भुत खगोलीय घटनाले आम सर्वसाधारणमा व्यापक कौतुहलता र विभिन्न किसिमका अनुमानहरू सिर्जना गरेको छ । सामाजिक सञ्जालमा यो दृश्यका तस्बिर र भिडियोहरू तीव्र रूपमा फैलिएपछि यसको वास्तविकताबारे चासो बढेको हो ।
आकाशमा अकस्मात देखिएको यो चम्किलो दृश्य कुनै आकाशीय पिण्डको परिवर्तन वा प्राकृतिक खगोलीय घटना नभई मानवनिर्मित रकेट प्रक्षेपणसँग सम्बन्धित रहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् । नेपाल अन्तरिक्ष अनुसन्धान केन्द्रका प्रमुख हरिनारायण श्रेष्ठका अनुसार, ‘रकेटहरू पृथ्वीको सतहबाट धेरै उचाइमा प्रक्षेपण गरिएका हुन्छन् र रातको समयमा तिनीहरूबाट निस्कने ग्यास र धुवाँ सूर्यको प्रकाशले चम्किलो देखिएको हुन सक्छ।’ यस्तो दृश्यलाई कहिलेकाहीँ ‘स्पेस जेलिफिस’ पनि भनिन्छ, जुन यसको आकर्षक र फैलिएको आकारका कारण हो।
हालका दिनहरूमा, विश्वभरका विभिन्न अन्तरिक्ष संस्थाहरूले भूउपग्रह प्रक्षेपणका लागि सक्रिय रूपमा काम गरिरहेका छन् । विशेषगरी, स्पेस एक्स जस्ता कम्पनीहरूले फ्लोरिडा र क्यालिफोर्नियाबाट नियमित रूपमा रकेट प्रक्षेपण गरिरहेका छन् । यसै कारणले गर्दा पनि यस्ता दृश्यहरू देखिने सम्भावना हुन्छ । यद्यपि, नेपालबाट देखिएको यो विशेष दृश्य कुन स्थानबाट प्रक्षेपण गरिएको रकेटका कारण उत्पन्न भएको हो भन्ने कुरा तत्कालै यकिन गर्न गाह्रो रहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् ।
नेपाल एष्ट्रोनोमिकल सोसाइटी (नासो) का अध्यक्ष सुरेश भट्टराई पनि यस्ता दृश्यहरू सामान्य खगोलीय घटना भएको बताउँछन् । ‘आजकाल मानिसहरू आकाशमा हुने गतिविधिहरूप्रति बढी सचेत र जिज्ञासु हुन थालेका छन् । यस्ता घटनाहरू पहिले पनि हुन्थ्यो होला, तर मानिसहरूले त्यति ध्यान दिँदैनथे । अहिले सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै यस्ता दृश्यहरू छिट्टै चर्चामा आउँछन्,’ उनले भने । भट्टराईले सर्वसाधारणलाई सामाजिक सञ्जालमा आएका सबै जानकारीलाई विश्वास नगरी आधिकारिक र प्रमाणित स्रोतबाट आएका सूचनाहरूलाई मात्र आधार बनाउन आग्रह पनि गरे ।
नासोले गत आइतबार आफ्नो आधिकारिक पेजमार्फत उक्त दृश्यबारे विस्तृत स्पष्टीकरण दिएको थियो । सोसाइटीले लेखेको छ, ‘आज साँझ नेपालका विभिन्न स्थानहरूबाट आकाशमा देखिएको चम्किलो र फैलिएको दृश्य वास्तवमा नेपालको आकाशमाथि उडिरहेको रकेट होइन । यो सम्भवतः चीनबाट प्रक्षेपण गरिएको कुनै रकेट पृथ्वीबाट करिब २००–४०० किलोमिटरको उचाइमा पुगेपछि त्यसको इन्जिनबाट निस्किएको धुवाँ वा प्लुम सूर्यको प्रकाशले प्रज्वलित भएर देखिएको घटना हो ।’
जब रकेट यति उच्च उचाइमा पुग्छ, त्यसबाट निस्कने ग्यास र धुवाँ वायुमण्डलमा धेरै टाढासम्म फैलिन्छ । यसको परिणाम स्वरूप, यो प्रकाश पृथ्वीको सतहबाट हजारौं किलोमिटर टाढासम्मबाट पनि सजिलै देख्न सकिन्छ । यही कारणले गर्दा नेपाल, भुटान, भारतको असम लगायत दक्षिण एसियाका विभिन्न क्षेत्रहरूबाट पनि एकै समयमा यो मनमोहक दृश्य देखिएको हुन सक्छ । नासोका अनुसार, ‘महत्वपूर्ण कुरा के हो भने, यस्तो अवस्थामा रकेट प्रत्यक्ष रूपमा नेपालको आकाशमाथि उडिरहेको हुँदैन । त्यो धेरै टाढा, सम्भवतः नेपालभन्दा उत्तरतर्फ चीन वा तिब्बतको वायुमण्डलमा रहेको हुन्छ । तर अत्यधिक उचाइमा रहेका कारण यसको उज्यालो प्लुम नेपालबाट पनि स्पष्ट देखिन्छ ।’ वैज्ञानिक भाषामा यस प्रकारको घटनालाई ‘ट्वाइलाइट रकेट प्लुम’ भनिन्छ, जुन भूउपग्रह प्रक्षेपणका क्रममा कहिलेकाहीँ देखिने एक सामान्य खगोलीय दृश्य हो ।
चीनको सरकारी समाचार संस्था सिजिटिएन (CGTN) का अनुसार, चीनले गत आइतबार याओगान–५० ०२ (Yaogan-50 02) नामक रिमोट सेन्सिङ भूउपग्रह अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरेको थियो । यो भूउपग्रह ताइयुआन स्याटेलाइट प्रक्षेपण केन्द्रबाट स्थानीय समयअनुसार राति ९:२२ बजे लङ मार्च–६ (Long March-6) रकेटको परिमार्जित संस्करणमार्फत प्रक्षेपण गरिएको थियो । प्रक्षेपणपछि भूउपग्रह सफलतापूर्वक निर्धारित कक्षमा प्रवेश गरेको सिजीटिएनले जनाएको छ । यद्यपि, आज साँझ नेपालको आकाशमा देखिएको दृश्य चीनको यस प्रक्षेपणकै कारण भएको हो भनी वैज्ञानिकहरूले पूर्ण रूपमा यकिन गर्न भने सकेका छैनन्, उनीहरूले केवल सम्भावना व्यक्त गरेका छन् । समग्रमा, यो दृश्य मानवनिर्मित अन्तरिक्ष गतिविधि र खगोलीय परिघटनाको एक सुन्दर र वैज्ञानिक रूपमा व्याख्या गर्न सकिने उदाहरण हो ।
