वरिष्ठ व्यङ्ग्यकार तथा कार्टुनिस्ट रविन साय्मिले नेपाली राजनीतिमा निर्वाचनको समयमा मौलाउने विकृतिमाथि आफ्नो धारिलो व्यङ्ग्य प्रहार गरेका छन्। उनले हालै सार्वजनिक गरेको कार्टुनमार्फत चुनावी दौडमा देखिने आर्थिक लेनदेन र त्यसभित्र लुकेका स्वार्थको जालोलाई कुशलतापूर्वक उजागर गरेका छन्। कार्टुनमा लेखिएको मार्मिक संवादले धेरैको ध्यान खिचेको छ: ‘राजनीतिमा यस्तै हो। कोही दानापानीमा चल्छन्…कोही मालपानीमा!’ यो संवादले निर्वाचनको मुखमा उम्मेदवारहरूलाई अप्रत्याशित रूपमा आउने ‘लगानी’ र त्यसभित्र लुकेका जटिल स्वार्थहरूमाथि गहिरो व्यङ्ग्य गरेको छ।
साय्मिको यो व्यङ्ग्य केवल एक सामान्य टिप्पणी नभई नेपाली निर्वाचन प्रणालीमा वर्षौंदेखि जरा गाडेर बसेको एउटा तीतो यथार्थको चित्रण हो। यहाँ ‘दानापानी’ भन्नाले चुनावी अभियानका क्रममा गरिने सानातिना खर्च, व्यक्तिगत लाभका आश्वासन, वा स्थानीय स्तरमा गरिने सामान्य आर्थिक प्रलोभन आदिलाई बुझ्न सकिन्छ। यी गतिविधिहरूले खासगरी निम्न वर्गका मतदाता वा कार्यकर्ताहरूलाई लक्षित गरी उनीहरूको आवश्यकताको फाइदा उठाउने गर्दछन्। यसरी ‘दानापानी’ मा चल्ने प्रवृत्तिले राजनीतिलाई जनसेवा भन्दा पनि सामान्य फाइदाको सौदाबाजीमा परिणत गरिदिन्छ, जसले लोकतन्त्रको जगलाई कमजोर बनाउँछ।
अर्कोतर्फ, ‘मालपानी’ ले ठूलो मात्रामा हुने अपारदर्शी लगानीलाई संकेत गर्दछ। यसमा ठूला व्यापारिक घराना वा निहित स्वार्थ भएका समूहहरूले निश्चित उम्मेदवार वा दललाई सत्तामा पुर्याउनका लागि गर्ने करोडौंको लगानी समावेश हुन्छ। यस्तो लगानीको पछाडि सत्तामा पुगेपछि नीतिगत निर्णयहरूमा प्रभाव पार्ने, ठूला परियोजनाका ठेक्का हत्याउने, वा अन्य विशेष आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने जस्ता उद्देश्य लुकेका हुन्छन्। यो ‘मालपानी’ को खेलले चुनावी प्रतिस्पर्धालाई महँगो बनाउनुका साथै स्वच्छ प्रतिस्पर्धालाई धमिलो पार्छ र पैसाको बलमा मात्र चुनाव जित्ने गलत परम्परालाई प्रोत्साहन दिन्छ।
चुनावको समयमा अचानक लगानी गर्ने यो प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतामाथि गम्भीर प्रश्नचिन्ह खडा गर्छ। मतदाताको स्वतन्त्र विवेकलाई प्रभावित गर्ने र स्वच्छ निर्वाचन प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्ने यो कार्यले जनताको मतको वास्तविक महत्वलाई अवमूल्यन गर्दछ। जब राजनीतिमा पैसाको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ, तब जनप्रतिनिधिहरू जनताप्रति भन्दा पनि आफूलाई लगानी गर्ने ‘दानदाता’ हरूप्रति बढी उत्तरदायी हुन्छन्। यसले सुशासनमा बाधा पुर्याउनुका साथै भ्रष्टाचारलाई संस्थागत गर्ने जोखिम बढाउँछ।
नेपालको सन्दर्भमा चुनावी खर्चको बढोत्तरी र त्यसका लागि हुने अपारदर्शी लगानी सधैं एक चुनौतीको रुपमा रहेको छ। यसले राजनीतिक दलहरू र उम्मेदवारहरूलाई नैतिक बन्धनमा राख्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँछ। साथै, निर्वाचन आयोग र राज्यका अन्य नियामक निकायहरूलाई यस्ता गतिविधिहरूको सूक्ष्म अनुगमन र नियन्त्रणका लागि थप सक्रिय हुन पनि यो कार्टुनले अप्रत्यक्ष रुपमा सन्देश दिएको छ। साय्मिले आफ्नो कलामार्फत उठाएको यो सवालले समाजमा विद्यमान राजनीतिक यथार्थलाई मात्र चित्रण गर्दैन, बरु आम नागरिकलाई यस विषयमा गम्भीरतापूर्वक सोच्न र बहस गर्न पनि प्रेरित गर्दछ। अन्ततः, ‘दानापानी’ र ‘मालपानी’ को जालोबाट मुक्त स्वच्छ र निष्पक्ष निर्वाचन प्रणालीको स्थापनाका लागि सामूहिक प्रयास अपरिहार्य देखिन्छ।
