तस्वीरः एआई जेनेरेटेड
पश्चिम बङ्गालमा भ्लादिमिर लेनिनको सालिक ढालिएको घटनाले सामाजिक सञ्जालमा ‘बङ्गालमा लेनिनको सालिकको औचित्य के?’ भन्ने प्रश्न उठाई व्यापक बहस सिर्जना गरेको छ। यो प्रश्न केवल भौतिक सालिकको अवस्थितिसँग सम्बन्धित छैन; यसले हाम्रो ऐतिहासिक चेतना, राजनीतिक स्मृति र राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिरका विचारहरूप्रतिको बुझाइमा देखिएको संकीर्णतालाई उजागर गर्दछ।
इतिहास कुनै भौगोलिक सीमाभित्र कैद हुँदैन। विचार, दर्शन, सङ्घर्ष र क्रान्तिहरूले सधैँ राष्ट्रिय परिधिहरू पार गर्दै विश्वव्यापी प्रभाव पार्ने गरेका छन्। बङ्गालमा लेनिनको सालिकले समाजवादी विचारधारा, मजदुर आन्दोलन र साम्राज्यवाद-विरोधी राजनीतिको विश्वव्यापी पहुँच तथा बङ्गालसहित विश्वका विभिन्न क्षेत्रको राजनीतिक चेतनालाई प्रभावित गरेको कुराको प्रतीक थियो। यो तथ्यसँग सबै सहमत हुनैपर्छ भन्ने अनिवार्य छैन, तथापि यसको ऐतिहासिक प्रभावलाई नकार्न मिल्दैन।
कुनै ऐतिहासिक व्यक्तित्वको आलोचना गर्ने वा साम्यवादी राजनीतिलाई अस्वीकार गर्ने स्वतन्त्रता सबैमा निहित छ। तर, कुनै व्यक्तिको ऐतिहासिक सान्दर्भिकतालाई केवल राष्ट्रियताको आधारमा सीमित गर्नुले ऐतिहासिक दृष्टिकोणलाई संकीर्ण तुल्याउँछ।
यसै तर्कलाई आधार मान्दै हामी प्रश्न गर्न सक्छौँ, महात्मा गान्धीका सालिकहरू विश्वका अनेकौँ देशहरूमा किन स्थापित छन्? डा. भीमराव अम्बेडकर, जवाहरलाल नेहरू वा रवीन्द्रनाथ टैगोरलाई भारतबाहिर पनि किन उत्तिकै श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ? यसको कारण स्पष्ट छ: केही व्यक्तित्वहरू आफ्ना राष्ट्रिय सीमानाभन्दा माथि उठेर समग्र मानवताको बृहत्तर विमर्शको अभिन्न हिस्सा बन्न पुग्छन्। गान्धी अहिंसक प्रतिरोधका विश्वव्यापी प्रतीक हुन्; अम्बेडकर सामाजिक न्याय र संवैधानिक नैतिकताका; टैगोर सार्वभौमिक मानवताका; र नेहरू लोकतान्त्रिक आधुनिकता तथा असंलग्नताका।
लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति यसमा निहित छैन कि सबैले एउटै ऐतिहासिक व्यक्तित्व वा एउटै विचारधारालाई निर्विवाद रूपमा स्वीकार गरुन्। यसको शक्ति त वैचारिक असहमति, भिन्नता र विमतिहरूका बाबजुद पनि समाजले आफ्ना स्मृति र इतिहासका बहुआयामिक पाटोहरूसँग सह-अस्तित्व कायम राख्न सक्नुमा छ।
आत्मविश्वासी समाजले आफ्नो इतिहाससँग खुला संवाद गर्छ, त्यसबाट सिक्छ र स्वीकार गर्छ भने असुरक्षित र संकीर्ण चेतना भएको समाजले इतिहासका प्रतीकहरूलाई मेटाउने वा अस्वीकार गर्ने प्रयास गर्छ।
सालिकहरू केवल ढुङ्गा वा धातुका निर्जीव आकृतिहरू मात्र होइनन्। ती त समाजले कस्ता विचार, सङ्घर्ष, मूल्यमान्यता र स्मृतिहरूलाई आफ्नो सार्वजनिक जीवनमा स्थान दिन चाहन्छ भन्ने कुराका जीवन्त सूचक हुन्।
जब राजनीतिक प्रक्रियाले स्मृति-विनाशको रूप लिन थाल्छ, जब इतिहासका प्रतीकहरूलाई योजनाबद्ध रूपमा हटाइन्छ, तब कुनै पनि ऐतिहासिक प्रतीक सुरक्षित रहँदैन। न लेनिन, न गान्धी, न नेहरू, न अम्बेडकर, न त टैगोर। के हामी यस्तो विचारशून्य, इतिहासहीन र विखण्डित समाज निर्माण गर्न चाहन्छौँ?
