दाङका दुग्ध उत्पादक किसानहरूले आफ्नो मेहनत र लगानी अनुसारको उचित मूल्य पाउन नसक्दा गम्भीर मारमा परेका छन्। पशुपालन व्यवसायमा अहोरात्र खटिएर दूध उत्पादन गर्ने किसानहरूले न्यून प्रतिफल प्राप्त गरिरहेको अवस्था छ भने उपभोक्ताहरूले भने चर्को मूल्य तिर्नुपर्ने बाध्यता खेपिरहेका छन्। यसले दूधको मूल्य श्रृंखलामा गहिरो समस्या र असमानता रहेको स्पष्ट पारेको छ। उत्पादकदेखि उपभोक्तासम्म दूध पुग्दा लाग्ने लागत र यसबाट हुने मुनाफाको पारदर्शी विवरण सार्वजनिक हुनुपर्ने किसानहरूको प्रमुख माग बनेको छ।
किसानहरूलाई दूध उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्ने हो भने उनीहरूले पाउने दूधको मूल्यलाई न्यायोचित बनाउनु अनिवार्य रहेको उनीहरूको भनाइ छ। वर्तमान अवस्थामा डेरी तथा व्यवसायीहरूले किसानबाट अत्यन्तै सस्तो मूल्यमा दूध खरिद गर्छन् र सोही दूधलाई उपभोक्तालाई महँगो मूल्यमा बिक्री गर्छन्, जसका कारण उत्पादक र उपभोक्ता दुवै प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएका छन्।
घोराही उपमहानगरपालिका–२ रामपुरमा ग्रिन लक्ष्मी गाई तथा भैँसी फार्म सञ्चालन गरिरहेका गोपाल खनालको अनुभव यस समस्याको ज्वलन्त उदाहरण हो। उनी दैनिक एक सय लिटरभन्दा बढी दूध उत्पादन गर्छन्। उत्पादित दूधमध्ये करिब ६५ लिटर विभिन्न डेरीहरूलाई बिक्री गर्ने खनालले बाँकी दूध भने सिधै घरघरमा पुर्याएर उपभोक्तालाई बेच्ने गरेका छन्।
खनालका अनुसार, डेरीहरूलाई दूध बेच्दा भैँसीको दूधको प्रतिलिटर रु ७५ भन्दा बढी मूल्य पाउन सकिएको छैन, जबकि गाईको दूधको मूल्य प्रतिलिटर रु ६५ मात्र पाइने गरेको छ। तर, त्यही दूध डेरी व्यवसायीहरूले उपभोक्तालाई प्रतिलिटर रु एक सयसम्ममा बिक्री गर्ने गरेको उनी बताउँछन्। गाई र भैँसीको दूध उत्पादन गर्न छुट्टाछुट्टै लागत लाग्ने भए पनि बजारमा उपभोक्ताले भने दुवै प्रकारको दूधका लागि लगभग समान मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था रहेको खनालको गुनासो छ। “दूधको मूल्य निर्धारण गर्दा कृषकहरूको सहभागिता नै गराइँदैन, जसले गर्दा हाम्रो पक्षमा निर्णय हुन सक्दैन,” उनले थपे।
दूध उत्पादनमा लाग्ने दाना, चोकर, घाँस, औषधि तथा पशु उपचार लगायतका सबै खर्चहरू निरन्तर बढिरहेका छन्। तर, किसानले पाउने दूधको मूल्य भने सोही अनुपातमा वृद्धि हुन सकेको छैन। यसले गर्दा उत्पादन लागत बढ्दै जाँदा किसानको आम्दानी घट्ने र उनीहरूको जीवनयापन थप कष्टकर बन्दै गएको छ।
किसानको लागत बढे पनि दूधको मूल्यमा अपेक्षित वृद्धि नभएको अवस्थामा, डेरी व्यवसायीहरूले भने दूधबाट उत्पादन हुने दही, पनिर र घीउको मूल्यमा वृद्धि गरेका छन्। घोराही व्यवसायी समितिले असोज १५ गतेदेखि लागू हुने गरी यी वस्तुहरूको मूल्य बढाएको हो। लागत वृद्धि भएको कारण देखाउँदै ती वस्तुहरूको मूल्य बढाएको उनीहरूले बताएका छन्। हाल दही प्रतिलिटर रु १४०, पनिर प्रतिकिलो रु ९०० र घीउ प्रतिकिलो रु एक हजार ४५० मा बिक्री भइरहेको छ।
घोराहीका अर्का एक कृषकले आफूले प्रतिलिटर रु ७० देखि ७५ सम्ममा दूध बिक्री गर्ने गरेको बताउँछन्। उनी आफैँले मोटरसाइकलमा सम्बन्धित स्थानसम्म दूध पुर्याउने भएकाले तुलनात्मक रूपमा राम्रो मूल्य पाएको उनको भनाइ छ। तर, दूध बजारसम्म पुर्याउँदा लाग्ने यातायात खर्च, समय र श्रमलाई हिसाब गर्ने हो भने वास्तविक आम्दानी अझै कम हुन आउँछ।
किसानहरूको लगानी र श्रमको ठूलो हिस्सा भए पनि दूधको मूल्य निर्धारण प्रक्रियामा उनीहरूको भूमिका अत्यन्तै कमजोर रहेको गुनासो छ। पशुपालनका लागि आवश्यक दाना, औषधि, श्रमिकको ज्याला, विद्युत्, पानी तथा पशु स्वास्थ्य सेवाको लागत निरन्तर बढिरहेको भए पनि दूधको मूल्य भने उत्पादन लागतअनुसार समायोजन हुन नसकेको उनीहरूको मुख्य चिन्ता हो।
यस विषम परिस्थितिमा दाङका दुग्ध उत्पादक किसानहरूले दूधको मूल्य निर्धारण गर्दा वैज्ञानिक रूपमा उत्पादन लागतको विस्तृत हिसाब गर्नुपर्ने, मूल्य निर्धारण समितिमा किसानको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने र बजारसम्म दूध पुर्याउँदा लाग्ने ढुवानी लगायतका खर्चहरूको पनि उचित मूल्याङ्कन गरी सोही अनुसार मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने सशक्त माग राखेका छन्। यसले मात्रै दुग्ध उत्पादन व्यवसायलाई दिगो बनाउन सकिने र किसानहरूको जीवनस्तर उकास्न मद्दत पुग्ने उनीहरूको भनाइ छ।
