काठमाडौँ, कात्तिक २२ गते । नेपालीको दोस्रो महान् पर्व तिहार अर्थात् दीपावली नजिकिँदै गर्दा यसको सांस्कृतिक र दार्शनिक महत्वको चर्चा चुलिएको छ । कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथिसम्म पाँच दिन मनाइने यो पर्वलाई उज्यालोको पर्वका रूपमा लिइन्छ । यसले मानिसलाई अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ र असत्यबाट सत्यतर्फ उन्मुख हुन प्रेरित गर्ने संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्।
संस्कृतिविद् लेखनाथ शास्त्रीका अनुसार दीपावली केवल बाहिरी उत्सव मात्र नभई आन्तरिक चेतनाको दियो प्रज्वलित गर्ने अवसर पनि हो । उहाँका भनाइमा, दीपावलीको मूल सन्देश सकारात्मक उन्नति र समाजलाई उत्प्रेरित गर्नु हो । यो पर्वले हामीलाई भौतिक समृद्धिभन्दा परको आत्मिक जागरणको स्मरण गराउँछ, जसले जीवनलाई वास्तविक अर्थमा उत्सवमय बनाउँछ।
औँसीको अँध्यारो रातमा घरघरमा बालिने अनगिन्ती दियो, मैनबत्ती र झिलिमिली बत्तीहरूले बाहिरी वातावरणलाई उज्यालो बनाएसरह दीपावलीले हामीलाई आफ्नै चेतनाको दियो बाल्न प्रेरित गर्छ । सामान्यतया हाम्रो सम्पूर्ण ऊर्जा धन, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाजस्ता बाहिरी संसारतर्फ प्रवाहित भइरहेको हुन्छ । दीपावली त्यो ऊर्जालाई भित्रतिर फर्काउने, अर्थात् अन्तर्मुखी यात्रा सुरु गर्ने माध्यम हो । यसले भौतिक दौडभन्दा परको आन्तरिक शान्ति र आत्मज्ञानतर्फको मार्ग देखाउँछ।
अज्ञानताको अन्धकारबाट ज्ञानको प्रकाशतर्फ र असत्यबाट सत्यतर्फको यात्रामा दीपावलीले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यो पर्व वर्षमा एक दिन मात्र मनाइने कर्मकाण्डिक प्रचलन नभई मानवभित्र जागरणको दियो बालेर जीवनको प्रत्येक दिनलाई दीपावलीजस्तै उत्सवमय बनाउने प्रेरणाको स्रोत हो । यसले व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन र सकारात्मक परिवर्तनका लागि उत्प्रेरित गर्छ।
पाँच दिनसम्म चल्ने तिहारको सुरुवात काग तिहारबाट हुन्छ, जसलाई यमपञ्चकको प्रारम्भ मानिन्छ । यस क्रममा काग, कुकुर, गाई र गोरुको निष्ठापूर्वक पूजा गरिन्छ, जसले प्रकृति र प्राणीजगतप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ । यी प्राणीहरूको पूजाबाट मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गरिन्छ, जुन नेपाली संस्कृतिमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यमपञ्चकको महत्वपूर्ण दिन लक्ष्मी पूजा हो, यस दिन धनकी देवी महालक्ष्मीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । बेलुकी घरको सरसफाइ गरी दियो, मैनबत्ती र झिलिमिली बत्ती बालेर घरलाई प्रकाशमय बनाइन्छ । यसले लक्ष्मीलाई घरमा स्वागत गरी धन र समृद्धिको कामना गर्ने परम्परागत विश्वासलाई झल्काउँछ।
पर्वको रौनकता बढाउन देउसी र भैलो खेलिन्छ, जसले सामाजिक सद्भाव र एकताको सन्देश दिन्छ । घरको मूलद्वार र आँगनमा रङ्गोली बनाएर सजाउने चलन छ भने सेलरोटी, अनरसा, फिनी लगायतका विभिन्न मिठा परिकारहरू तयार पारी आफन्त, साथीभाइ र छरछिमेकमा बाँडेर खुसी साट्ने गरिन्छ । यसले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।
पर्वको अन्तिम दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका लगाउने भाइटीकाको विशिष्ट परम्परासँगै तिहार समापन हुन्छ । यो पर्वले परिवारिक बन्धन, सामाजिक सद्भाव, प्रकृति प्रेम र आत्मिक जागरणको गहिरो सन्देश बोकेको छ, जसले नेपाली समाजलाई प्रत्येक वर्ष उत्साह र उमङ्ग प्रदान गर्छ।
