गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा आएको भिषण बाढीले नदीको तटीय क्षेत्रमा निर्माणाधीन चारवटा महत्वपूर्ण जलविद्युत् आयोजनामा व्यापक क्षति पुर्याएको छ। स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान) ले जारी गरेको प्रारम्भिक प्रतिवेदन अनुसार, यी आयोजनाहरूको निर्माणस्थल, क्याम्प क्षेत्र, पहुँच मार्ग, पुल तथा निर्माण सामग्री र उपकरणहरूमा ठूलो क्षति भएको हो। यसले नेपालको ऊर्जा विकासमा गम्भीर असर पुर्याउने र आयोजनाको लागत तथा निर्माण अवधि दुवैमा वृद्धि हुने देखिएको छ।
बाढीको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव ३४१ मेगावाटको बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनामा परेको छ। टाइम्स इनर्जी प्रालिले प्रवर्द्धन गरिरहेको यस आयोजनाको मुख्य निर्माण क्याम्प पूर्ण रूपमा बगाएको छ। बाढीले आयोजना स्थलमा राखिएका केही महत्वपूर्ण निर्माण उपकरण र सामग्रीहरू समेत नदीमा बगाएको प्रारम्भिक विवरणमा उल्लेख छ। यस आयोजनाको निर्माण कार्यमा अब लामो समय ढिलाइ हुने निश्चित भएको छ, जसले समग्र राष्ट्रिय ऊर्जा तालिकामा प्रभाव पार्न सक्नेछ।
त्यसैगरी, २४.५ मेगावाटको दोभान खोला जलविद्युत् आयोजनाको क्याम्प क्षेत्रमा समेत बाढीले क्षति पुर्याएको छ। क्याम्पमा रहेका केही आवास र अन्य सहायक संरचनाहरूमा क्षति भएको बताइएको छ। यद्यपि, आयोजनाको मुख्य संरचनामा कति क्षति पुग्यो भन्ने विस्तृत विवरण भने आउन बाँकी छ। बाढीका कारण आयोजना स्थलमा पुग्न र कामदारहरूको सुरक्षित आवागमनमा समेत चुनौती थपिएको छ।
३०.५९ मेगावाटको यारु खोला जलविद्युत् आयोजनालाई पनि बाढीले नराम्ररी प्रभावित पारेको छ। आयोजनाको निर्माणस्थलमा पहुँचका लागि प्रयोग भइरहेको बेलिब्रिज पूर्ण रूपमा बगाएको छ। साथै, निर्माण कार्यका लागि ल्याइएका महत्वपूर्ण सामग्रीहरू, जस्तै सिमेन्ट, फलाम र अन्य उपकरणहरू पनि नदीले बगाएर लगेको इप्पानको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यसले आयोजनाको निर्माण अवधि र लागतमा उल्लेख्य वृद्धि ल्याउनेछ र लगानीकर्ताहरूलाई थप आर्थिक भार पर्ने देखिन्छ।
१६ मेगावाटको माछाखोला जलविद्युत् आयोजना पनि बूढीगण्डकीको बाढीको चपेटामा परेको छ। यस आयोजनाको बेलिब्रिजमा ठूलो क्षति पुगेको छ भने आयोजना स्थलसम्म पुग्ने पहुँच मार्ग र सोही मार्गमा रहेका साना पुलहरू समेत बाढीले बगाएको वा क्षति पुर्याएको छ। यसले आयोजना स्थलमा निर्माण सामग्री पुर्याउन र कामदार तथा प्राविधिकहरूको आवतजावतमा गम्भीर समस्या निम्त्याएको छ, जसले गर्दा निर्माण कार्य अवरुद्ध भएको छ।
गोरखाको दुर्गम क्षेत्रमा निर्माणाधीन यी आयोजनाहरूले देशको ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको थियो। यस्ता प्राकृतिक विपत्तिले निर्माणधीन जलविद्युत् आयोजनाहरूमा बारम्बार क्षति पुग्नुले निजी क्षेत्रका लगानीकर्ता र प्रवर्द्धकहरूलाई ठूलो चुनौती सिर्जना गरेको छ। नदीको तटीय क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माण गर्दा भूगर्भीय र वातावरणीय जोखिमको गहन मूल्यांकन र सोही अनुरूपको सुरक्षित डिजाइनको आवश्यकतालाई यस घटनाले थप उजागर गरेको छ। इप्पानले यसअघि पनि यस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट हुने क्षतिमा सरकारबाट आवश्यक सहयोग र पुनर्निर्माणका लागि विशेष योजनाको माग गर्दै आएको थियो।
आयोजनाहरूमा भएको क्षतिको यकिन विवरण र वित्तीय मूल्यांकन भने अझै आउन बाँकी छ। सम्बन्धित आयोजना प्रवर्द्धकहरू क्षतिको मूल्यांकनका लागि स्थलगत अध्ययनमा जुटेका छन्। विस्तृत अध्ययनपछि मात्रै पुनर्निर्माण र आयोजना सम्पन्न गर्न लाग्ने थप समय र लागतको स्पष्ट खाका तयार हुनेछ। यस घटनाले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम व्यवस्थापन र बीमाको आवश्यकतालाई थप जोड दिएको छ।
