काठमाडौं उपत्यकामा एकै दिनमा २ हजार ६६ जना सवारीचालक ट्राफिक नियम उल्लंघनको आरोपमा कारबाहीमा पर्नु र १८ लाख ६० हजारभन्दा बढी राजस्व संकलन हुनु सामान्य प्रशासनिक तथ्यांक मात्र होइन। यो घटनाले नेपाली समाजमा नागरिक चेतना, कानुनप्रतिको सम्मान तथा सार्वजनिक अनुशासनको गम्भीर अवस्थालाई प्रतिविम्बित गर्छ। राजधानीजस्तो प्रशासनिक र आर्थिक केन्द्रमा दैनिक यति ठूलो संख्यामा नागरिकले जानीजानी नियम उल्लंघन गर्नुले सडक व्यवस्थापनमा भन्दा पनि आमसोचमा समस्या रहेको स्पष्ट संकेत दिन्छ।
रातो बत्ती काट्ने, लेन मिच्ने, निषेधित क्षेत्रमा हर्न बजाउने, सडकपेटीमा पार्किङ गर्ने, एकतर्फी सडकमा उल्टो दिशाबाट सवारी चलाउने वा तीव्र गतिमा सवारी कुदाउनेजस्ता व्यवहार कुनै अनभिज्ञतामा हुने गल्ती होइनन्। यी कार्यहरू ‘मलाई केही हुँदैन’ भन्ने आत्मकेन्द्रित मानसिकता र सार्वजनिक नियमलाई व्यक्तिगत सुविधाभन्दा कमजोर ठान्ने प्रवृत्तिका ज्वलन्त उदाहरण हुन्। अझ चिन्ताको विषय त मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने ६५ जना र नियमविपरीत राइड सेयरिङ गर्ने १२२ जनामाथि भएको कारबाही हो। यस्ता गतिविधिले आफ्नो मात्र होइन, हजारौं निर्दोष नागरिकको जीवनमाथि प्रत्यक्ष जोखिम उत्पन्न गर्छन्।
ट्राफिक नियमको बेवास्ता र चालकको लापरबाहीका कारण नेपालमा सडक दुर्घटना भयावह समस्या बनेको छ। प्रहरीको तथ्यांकअनुसार, वार्षिक करिब २ हजार ५ सयदेखि ३ हजार जनाले ज्यान गुमाउँछन् भने ३० हजारभन्दा बढी घाइते हुन्छन्। अधिकांश दुर्घटना तीव्र गति, मादक पदार्थ सेवन, असावधानीपूर्वक ओभरटेक र ट्राफिक नियमको अवहेलनाजस्ता मानवीय त्रुटिका कारण हुने गरेका छन्। सडकको भौतिक अवस्था वा सवारी साधनको प्राविधिक कमजोरीले पनि भूमिका खेल्ने भए पनि चालकको अनुशासनहीन व्यवहार नै दुर्घटनाको मुख्य कारक देखिएको छ। तसर्थ, ट्राफिक नियम उल्लंघनलाई सामान्य प्रशासनिक विषयका रूपमा मात्र हेर्नु गम्भीर भूल हुनेछ, यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध नागरिकको जीवन सुरक्षासँग जोडिएको छ।
समाजमा नियम पालनाको आधार नागरिकको आत्मानुशासन हो कि प्रहरीको डन्डा वा जरिवानाको डर? वास्तविक उत्तर यी दुवैको सन्तुलित प्रयोगमा निहित छ। विकसित राष्ट्रहरूमा ट्राफिक प्रहरी हरेक चोकमा उभिनुपर्दैन; त्यहाँ नागरिकले नियमलाई व्यक्तिगत जिम्मेवारीका रूपमा लिन्छन्। नेपालमा भने प्रहरी देखे हेल्मेट लगाउने र चेकिङ सकिएपछि फेरि नियम उल्लंघन गर्ने प्रवृत्ति व्यापक छ, जसले अनुशासन बाह्य नियन्त्रणमा निर्भर रहेको देखाउँछ। यो अवस्थामा, कानुनको कडा र निरन्तर कार्यान्वयन अपरिहार्य छ। नियम उल्लंघन गर्नेले सजिलै उम्कने अवस्था रहेसम्म सुधार सम्भव हुँदैन।
प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली, सीसीटीभी, स्वचालित जरिवाना, दोहोरिने उल्लंघनकर्तामाथि कडा कारबाही र चालक अनुमतिपत्रमा अंक कटौतीजस्ता व्यवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। यसका साथै, सार्वजनिक यातायात व्यवसायी, राइड सेयरिङ कम्पनी, स्थानीय तह, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाज सबैले सडक अनुशासनलाई सामाजिक अभियानका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ। ट्राफिक नियम पालना गर्नु केवल जरिवानाबाट बच्ने उपाय मात्र होइन, यो सभ्य र सुरक्षित समाज निर्माणको आधार हो भन्ने सन्देशलाई व्यवहारमै स्थापित गर्नुपर्छ। तसर्थ, हालैको ठूलो संख्यामा भएको कारबाहीलाई राजस्व संकलनको सफलताका रूपमा मात्र हेर्नु अपर्याप्त हुन्छ। यो घटना हाम्रो सामाजिक अनुशासनको कमजोर अवस्थाको सूचक हो, जसलाई हरेक नागरिकले आफ्नो नैतिक दायित्वका रूपमा स्वीकार गर्दै सडक र सहरको गरिमा अक्षुण्ण राख्न जिम्मेवार बन्नु अत्यावश्यक छ।
