सन् २०१९ को विनाशकारी आगलागीबाट क्षतिग्रस्त नोट्रे डेम क्याथेड्रल लामो र जटिल पुनर्निर्माण पश्चात हालै पुनः खुलेको छ। यसको भव्य वास्तुकला र इतिहास नियाल्न हजारौँ पर्यटक लामबद्ध भइरहँदा, क्याथेड्रल अगाडिको विशाल खुला क्षेत्रमा भने पुरातत्त्वविद्हरूले पेरिसको १७ सय वर्षभन्दा पुरानो इतिहास उत्खनन गरिरहेका छन्। फ्रान्सेली सञ्चारमाध्यमले यस कार्यलाई ‘शताब्दीको ऐतिहासिक उत्खनन’ भन्दै विशेष चासोका साथ हेरेका छन्।
क्याथेड्रलको पुनर्निर्माणपछि पेरिस प्रशासनले यसको अगाडिको चोकलाई नयाँ सार्वजनिक स्थलका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ। यस योजनाअन्तर्गत १६० नयाँ रूख रोप्ने, पानीका विशेष संरचना बनाउने र बढ्दो गर्मीको सामना गर्न चिसोपन दिने व्यवस्था गरिनेछ। तर, यति पुरानो र ऐतिहासिक सहरमा कुनै पनि नयाँ निर्माण गर्नुअघि जमिनमुनिको इतिहास अध्ययन गर्नुपर्ने पुरातत्त्वको नियमअनुसार, यो क्षेत्र अहिले घेराबार गरिएको एक सक्रिय उत्खननस्थल बनेको छ।
पर्यटकहरूको लाइनभन्दा केही मिटर पर, काठका अस्थायी बाटोहरूले काटिएको खाडलभित्र पुरातत्त्वविद्हरूले पेरिसको गहिराइमा गाडिएको इतिहास केलाइरहेका छन्। सतहबाट करिब ५० सेन्टिमिटर तल नै पहिलो ऐतिहासिक सङ्केत देखिन थालेको छ भने टोली चार मिटरभन्दा बढी गहिराइमा पुग्दा अझ पुराना सभ्यताका अवशेषहरू उजागर गरिरहेको छ। यसले रोमनकालीन पेरिसदेखि मध्ययुगीन बस्ती हुँदै निरन्तर विकासको क्रममा थुप्रिएको इतिहासको तहलाई स्पष्ट पारेको छ।
पेरिस पुरातत्त्व एकाइकी संरक्षक लुसी एल्टेनबर्गले यस उत्खनन अवसरलाई ‘असाधारण’ र ‘अत्यन्त दुर्लभ’ भएको बताएकी छन्। उनले भनिन्, ‘हाम्रा लागि पेरिसको इतिहासलाई नयाँ रूपमा बुझाउने काममा प्रत्यक्ष संलग्न हुन पाउनु एउटा विशेष उपलब्धि हो।’ उत्खननबाट सयौँ वस्तुहरू फेला परेका छन्, जसमध्ये चौथो शताब्दीको रोमन सम्राट कन्स्टान्टाइनको अनुहारको छाप भएको एउटा सिक्का र मध्ययुगीन सिरेमिक भाँडाका टुक्राहरूमा भेटिएका रहस्यमय रातो अक्षर तथा चिह्नहरू विशेष उल्लेखनीय छन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार यी चिह्नहरूको अर्थ अझै खुल्न बाँकी छ, जसले अनुसन्धानलाई आधुनिक रहस्यकथाजस्तै रोचक बनाएको छ।
प्रमुख पुरातत्त्वविद् क्यामिली कोलोनाका अनुसार, यो उत्खनन सेन नदीको टापु ‘इले डे ला साइट’ सँग जोडिएको छ, जहाँबाट पेरिसको आरम्भ भएको मानिन्छ र पछि नोट्रे डेम निर्माण भयो। टोली अहिले मध्ययुगीन घरहरूको तहखाना, त्यसमुनि छैटौँदेखि दशौँ शताब्दीसम्मका मेरोभिन्जियन र क्यारोलिङ्गियन कालका अन्न भण्डारण खाडलहरू, र अझ गहिरो तहमा चौथो र पाँचौँ शताब्दीका रोमन संरचनाका अवशेषहरू पत्ता लगाउन सफल भएको छ। करिब चार मिटरको माटोभित्र २० शताब्दीको इतिहास तहगत रूपमा सुरक्षित छ।
पुरातत्त्वविद्हरूका अनुसार, प्राचीन सहरहरूमा विकास र इतिहासबीच सधैँ यस्तै सम्झौता भइरहन्छ। विगत सङ्ग्रहालयमा मात्र सीमित नभई सडकमुनै गाडिएको हुन्छ। रोममा रोमन साम्राज्यको पतनपछि जमिनको तह करिब नौ मिटर उक्लिएको उदाहरण छ भने एथेन्सले सन् २००४ को ओलम्पिकअघि मेट्रो बनाउँदा यस्तै ठूलो उत्खनन सम्पन्न गरेको थियो। पेरिसमा अहिले भइरहेको कार्य पनि यही परम्पराको निरन्तरता हो। मध्ययुगीन घरमुनिका पुराना फोहोर खाडल र शौचालयबाट जनावरका हड्डी, भाँडाका टुक्रा, पूरै संरक्षित जग र कपहरू भेटिएका छन्, जसले त्यस समयको जीवनशैलीमाथि प्रकाश पारेको छ। युनिटकी पुरातत्त्वविद् भ्यालेन्टाइन ब्रेलोक्सका अनुसार नरम फोहोरले शताब्दीयौँसम्म यी वस्तुहरूलाई सुरक्षित राखेको थियो।
उत्खननबाट निकालिएको प्रत्येक वस्तुलाई पेरिसको पुरातत्त्व केन्द्रमा पठाइन्छ, जसलाई कोलोनाले ‘पेरिसको विशाल पुरातात्त्विक भण्डार’ भनेकी छन्। नयाँ सार्वजनिक चोक सन् २०२८ सम्ममा तयार हुने लक्ष्य राखिएको छ, जहाँ १६० नयाँ रूख रोपिनेछन् र पुरानो भूमिगत पार्किङस्थललाई आगन्तुक केन्द्रका रूपमा पुनः सञ्चालन गरिनेछ। यद्यपि, पुरातत्त्व टोलीको ध्यान अझै जमिनमुनि केन्द्रित छ। उनीहरू रोमन तहभन्दा पनि तल पुगेर पेरिसको पहिलो पहिचानसँग जोडिएका गौल सभ्यताका सङ्केतहरू खोज्न चाहन्छन्। एल्टेनबर्गले भने, ‘हाम्रो आशा पहिलेभन्दा पनि अझ पुरानो इतिहाससम्म पुग्ने हो।’
