काठमाडौं : काठमाडौंको कीर्तिपुर नगरपालिकास्थित मच्छेगाउँमा अवस्थित ऐतिहासिक मच्छेनारायण मन्दिरमा आजदेखि एक महिने पुरुषोत्तम मास (अधिक मास) मेला विधिवत् रूपमा सुरु भएको छ। धार्मिक आस्थाको केन्द्रबिन्दु मानिने यस मेलामा काठमाडौं उपत्यकासहित देशभर तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट समेत लाखौँ भक्तजनको उपस्थिति रहने अनुमान गरिएको छ। जेठ ३, २०८३, आइतबारदेखि प्रारम्भ भएको यो विशेष पर्व भगवान् विष्णुको मत्स्य अवतारको पूजा र पुरुषोत्तम मासको गहन महत्वलाई आत्मसात गर्दै भव्यताका साथ मनाइन्छ। यस अवधिमा गरिने धार्मिक अनुष्ठानले मनोवाञ्छित फल प्राप्त हुने र पुण्य आर्जन हुने जनविश्वास रहेको छ।
हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार, प्रत्येक तीन वर्षमा एकपटक सूर्य मास र चन्द्र मासको सामञ्जस्य मिलाउन ‘अधिक मास’ वा ‘मलमास’ पर्ने गर्दछ। यसलाई ‘पुरुषोत्तम मास’ नामकरण गरिएको छ किनकि यसका स्वामी स्वयं भगवान् विष्णु (पुरुषोत्तम) हुनुहुन्छ। यो मासमा गरिने जप, तप, दान, व्रत र विशेष पूजाआराधनाले अन्य सामान्य महिनामा गरिने भन्दा कैयौँ गुणा बढी फल प्रदान गर्ने मान्यता छ। विशेषगरी भगवान् नारायणको पूजा, भागवत कथा श्रवण र दीप प्रज्वलन गर्नाले सम्पूर्ण पाप नष्ट भई अतुलनीय पुण्य संचय हुने, मोक्ष प्राप्त हुने र जीवनमा सुख-समृद्धि छाउने धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ। यही गहन विश्वासका साथ भक्तजनहरू मच्छेनारायण मन्दिरमा दर्शन, पूजा र विभिन्न अनुष्ठानका लागि ओइरिने गर्छन्, जसले यस क्षेत्रलाई आध्यात्मिक ऊर्जाले भरिपूर्ण बनाउँछ।
मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्दा भक्तजनहरूलाई सुनको जलप लगाइएको भव्य गरुडको आकर्षक प्रवेशद्वारले स्वागत गर्दछ, जसले मन्दिरको कलात्मकता र धार्मिक गरिमालाई थप उचाइ दिएको छ। यसको निर्माण शैलीले प्राचीन नेपाली वास्तुकलाको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। मन्दिरको मुख्य आकर्षण माछाको मुखबाट प्रकट भएको एक फिट अग्लो चतुर्भुज भगवान् मत्स्यनारायणको अद्वितीय मूर्ति हो। यस मूर्तिमा भगवान् विष्णुले आफ्ना चार हातमा शंख, चक्र, गदा र पद्म (कमल) धारण गर्नुभएको छ, जसले सृष्टिको संरक्षण र धर्मको रक्षाको प्रतीकका रूपमा भक्तजनलाई अलौकिक शान्ति र ऊर्जा प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ। मन्दिरको भित्री सजावट र अन्य सहायक मूर्तिहरूले पनि धार्मिक कथा र परम्परालाई झल्काउँछन्।
पुराणहरूमा वर्णित भगवान् विष्णुका दश अवतारमध्ये पहिलो अवतार मत्स्य अवतार मानिन्छ। सत्ययुगको अन्त्यमा महाप्रलय आउँदा सम्पूर्ण पृथ्वी जलमग्न हुने क्रममा, भगवान् मत्स्यरूपीमा प्रकट भई मनु महाराजलाई एक विशाल डुङ्गामा राखेर सम्पूर्ण जीवजन्तु, सप्तऋषिहरू र वेदहरूको रक्षा गरेको धार्मिक आख्यान छ। यस घटनाले सृष्टिको निरन्तरता, ज्ञानको संरक्षण र धर्मको रक्षामा भगवान् मत्स्यनारायणको अतुलनीय भूमिकालाई दर्शाउँछ। मच्छेनारायण मन्दिर यसै पौराणिक महत्वको प्रतीकका रूपमा खडा छ, जहाँ भक्तजनहरू मत्स्य अवतारको महिमालाई स्मरण गर्दै र प्रलयबाट बचाउने शक्तिको आराधना गर्दै आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्। यो मेला धार्मिक महत्त्वका साथै एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ।
एक महिनासम्म चल्ने यस मेलाका लागि मन्दिर व्यवस्थापन समिति र स्थानीय प्रशासनले व्यापक तयारी गरेको छ। भक्तजनको सुविधाका लागि शुद्ध खानेपानी, व्यवस्थित शौचालय, प्राथमिक उपचार कक्ष, आपत्कालीन सेवा र पर्याप्त सुरक्षाकर्मीको विशेष प्रबन्ध मिलाइएको छ। भक्तजनहरूको बाक्लो उपस्थितिलाई ध्यानमा राख्दै ट्राफिक व्यवस्थापन र भीड नियन्त्रणका लागि विशेष कार्ययोजना बनाइएको छ, जसमा स्वयंसेवकहरू पनि परिचालन गरिएका छन्। यस मेलाले स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि ठूलो टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ, जहाँ सयौँ साना तथा मझौला व्यवसायीले आफ्ना उत्पादन तथा सेवाहरू (पूजा सामग्री, खाजा, हस्तकला) बिक्री गर्ने अवसर पाउनेछन्। मच्छेनारायण मेला नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधताको एक अनुपम उदाहरण हो, जसले वर्षौँदेखि आस्था र परम्परालाई जीवन्त राख्दै आएको छ।
