आकाशको नीलो रङ्गको वैज्ञानिक रहस्य: के यो सधैं यस्तै रहन्छ वा बदलिन्छ?
१८ फेब्रुवरी २०२६
बादल वा तुवाँलो नलागेको सफा आकाश नीलो देखिनु हाम्रो लागि सामान्य दृष्य हो, जुन हामी सहजै स्वीकार गर्छौं। तर, के आकाशको रङ्ग पृथ्वीको इतिहासमा सधैं नीलो नै थियो? र, के भविष्यमा यो रङ्ग परिवर्तन हुन सक्छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर वायुमण्डल र प्रकाशबीचको जटिल अन्तरक्रियामा लुकेको छ।
आकाश नीलो किन देखिन्छ?
आकाश नीलो देखिनुको मुख्य कारण ‘रेले स्क्याटरिङ’ (Rayleigh Scattering) नामक वैज्ञानिक सिद्धान्त हो। सूर्यको प्रकाश विभिन्न रङ्गहरूको मिश्रण हो, जसमा नीलो र बैजनी रङ्गको तरंगदैर्ध्य छोटो हुन्छ, जबकि रातो र सुन्तला रङ्गको तरंगदैर्ध्य लामो हुन्छ। जब सूर्यको प्रकाश पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्छ, यो वायुमण्डलमा रहेका नाइट्रोजन, अक्सिजनलगायतका ग्यासका सूक्ष्म कणहरूसँग ठोक्किन्छ।
रेले स्क्याटरिङको नियमअनुसार, छोटो तरंगदैर्ध्य भएका नीलो र बैजनी प्रकाशका किरणहरू लामो तरंगदैर्ध्यका रातो वा पहेँलो प्रकाशभन्दा बढी छरपष्ट हुन्छन्। यी नीलो र बैजनी किरणहरू वायुमण्डलमा चारैतिर फैलिन्छन्। हाम्रा आँखा बैजनी रङ्गभन्दा नीलो रङ्गप्रति बढी संवेदनशील हुने भएकाले हामीलाई आकाश नीलो देखिन्छ। यसरी, आकाशको नीलोपन सूर्यको प्रकाशको छरिएको नीलो अंशको परिणाम हो।
आकाशको रङ्गमा अन्य भिन्नताहरू
आकाश सधैं नीलो मात्र देखिँदैन। सूर्योदय र सूर्यास्तको समयमा हामी आकाशलाई रातो, सुन्तला वा गुलाबी रङ्गमा देख्छौँ। यसको कारण पनि रेले स्क्याटरिङ नै हो। बिहान र बेलुका सूर्य क्षितिज नजिक हुँदा सूर्यको प्रकाश वायुमण्डलबाट धेरै लामो दूरी पार गरेर हामीसम्म आइपुग्छ। यस लामो यात्राको क्रममा, नीलो र बैजनी रङ्गका किरणहरू अत्यधिक छरिएर हाम्रो आँखासम्म कम पुग्छन्। तर, लामो तरंगदैर्ध्य भएका रातो, सुन्तला र पहेँलो रङ्गका किरणहरू कम छरिएर सिधै हामीसम्म आइपुग्छन्, जसले आकाशलाई रातो वा सुन्तला रङ्गमा रंगाउँछ। बादल, धूलो र प्रदूषणले पनि प्रकाशको छरिने प्रक्रियालाई असर गरेर आकाशको रङ्गमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन्।
पृथ्वीको इतिहासमा आकाशको रङ्ग
वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार, पृथ्वीको प्रारम्भिक कालखण्डमा आकाशको रङ्ग अहिलेको जस्तो नीलो नभएको हुन सक्छ। करिब २.५ अर्ब वर्षअघि पृथ्वीको वायुमण्डलमा अक्सिजनको मात्रा निकै कम थियो र मिथेनजस्ता ग्यासहरूको बाहुल्यता थियो। यदि मिथेनको मात्रा बढी भएको भए, त्यसले प्रकाशलाई फरक तरिकाले छरेर वा सोसेर आकाशलाई फरक, सम्भवतः रातो वा फिक्का हरियो रङ्गको देखाउन सक्थ्यो। प्राचीन पृथ्वीमा ज्वालामुखी गतिविधिहरू अत्यधिक हुने र सल्फर तथा अन्य कणहरू वायुमण्डलमा धेरै हुने हुँदा पनि आकाशको रङ्ग अहिलेभन्दा फरक रहेको अनुमान गरिन्छ।
भविष्यमा आकाशको रङ्ग बदलिएला?
पृथ्वीको वायुमण्डलीय संरचनामा आउने कुनै पनि ठूलो परिवर्तनले आकाशको रङ्गलाई असर गर्न सक्छ। जलवायु परिवर्तन र वायु प्रदूषण यसका प्रमुख कारक तत्वहरू हुन्। वायुमण्डलमा धूलो, धुवाँ, एरोसोल वा अन्य औद्योगिक कणहरूको मात्रा बढ्दा प्रकाशको छरिने प्रक्रियामा परिवर्तन आउँछ। यसले गर्दा नीलो रङ्गको चमक कम भई आकाश अलि फिक्का वा खैरो रङ्गको देखिन सक्छ। उदाहरणका लागि, सहरी क्षेत्रमा बढी प्रदूषण भएको दिनमा आकाशको नीलोपन कम भएको महसुस गर्न सकिन्छ। दीर्घकालमा, यदि पृथ्वीको वायुमण्डलको रासायनिक संरचनामा उल्लेखनीय परिवर्तन भयो भने, आकाशको रङ्ग नाटकीय रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ। यद्यपि, निकट भविष्यमा यस्तो नाटकीय परिवर्तनको सम्भावना कम छ, तर मानव गतिविधिले वायुमण्डलको गुणस्तरमा निरन्तर प्रभाव पार्ने हुँदा आकाशको नीलोपनमा भने प्रभाव पर्ने देखिन्छ।
निष्कर्षमा, आकाशको नीलो रङ्ग एउटा जटिल वैज्ञानिक प्रक्रियाको परिणाम हो, जुन वायुमण्डलको संरचना र प्रकाशको अन्तरक्रियामा निर्भर गर्दछ। यो स्थिर नभई परिवर्तनशील छ, र यसको रङ्ग पृथ्वीको वातावरणीय स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण सूचक पनि हुन सक्छ।
बीबीसी नेपालीका थप जानकारीमूलक सामग्रीहरूका लागि हाम्रो युट्युब च्यानलमा जान यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा अपडेटहरू प्राप्त गर्न सक्नुहुन्छ। साथै, बीबीसी नेपाली सेवाका कार्यक्रमहरू सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सुन्न सक्नुहुन्छ।
