२५ फागुन, काठमाडौं । देशको सर्वाधिक साक्षरता दर रहेको राजधानी काठमाडौंमा प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनका क्रममा ठूलो संख्यामा मत बदर हुनु गम्भीर चासोको विषय बनेको छ । जिल्ला निर्वाचन कार्यालय काठमाडौंका अनुसार, यस जिल्लाका १० वटै निर्वाचन क्षेत्रमा गरी कुल आठ हजार १९७ मत बदर भएका छन्। यो तथ्याङ्कले साक्षरताको उच्च स्तर र मतदान प्रक्रियाको सही बुझाइबीचको सम्बन्धमाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।
जिल्ला निर्वाचन अधिकारी ठाकुरप्रसाद भट्टराईका अनुसार, क्षेत्रगत रूपमा हेर्दा काठमाडौं–१० मा सर्वाधिक एक हजार २२६ मत बदर भएका छन्। त्यसैगरी, काठमाडौं–९ मा ९३३ मत, काठमाडौं–८ मा ६२३ मत, र काठमाडौं–७ मा ८०५ मत बदर भएको अभिलेखमा उल्लेख छ। यी तथ्याङ्कले प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रमा बदर मतको संख्या उल्लेखनीय रहेको देखाउँछ, जुन निर्वाचन परिणाममा समेत प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छ।
यसैगरी, अन्य निर्वाचन क्षेत्रहरूको अवस्था पनि त्यस्तै चिन्ताजनक छ। काठमाडौं–६ मा ८११ मत, काठमाडौं–५ मा ९०२ मत, काठमाडौं–४ मा ८६२ मत र काठमाडौं–३ मा ९४० मत बदर भएका छन्। काठमाडौं–२ मा एक हजार ९५ मत बदर भएको छ, जुन काठमाडौं–१० पछि दोस्रो ठूलो संख्या हो। तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि, काठमाडौं–१ मा ४३४ मत बदर हुनुले पनि मतदाता शिक्षाको आवश्यकतालाई पुनः जोड दिएको छ। यी आँकडाले राजधानीका मतदाताहरूमा पनि मतदान प्रक्रियासम्बन्धी पूर्ण जानकारी वा सचेतनाको अभाव रहेको संकेत गर्छ।
मत बदर हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्। यसमा मुख्यतया मतदाता शिक्षाको अपर्याप्तता, मतदान गर्ने सही तरिकाबारे स्पष्ट जानकारीको अभाव, एकै मतपत्रमा धेरै चुनाव चिह्नहरू हुनाले सिर्जना हुने जटिलता, वा मतपत्रमा अस्पष्ट चिन्ह लगाउनु जस्ता प्राविधिक त्रुटिहरू पर्छन्। कतिपय अवस्थामा मतदाताले जानीजानी गलत चिन्ह लगाएको वा धेरै ठाउँमा छाप लगाएको पनि हुन सक्छ। निर्वाचन आयोगले मतदाता शिक्षाका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरे पनि, ती कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता र लक्षित वर्गसम्मको पहुँचमाथि पुनर्विचार गर्नु आवश्यक देखिएको छ। विशेषगरी, नयाँ मतदाता र ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि थप स्पष्ट, सरल र व्यावहारिक मतदाता शिक्षा कार्यक्रमहरू आवश्यक देखिन्छ।
बदर मतले मतदाताको इच्छालाई प्रतिनिधित्व गर्न नसक्ने मात्र होइन, यसले निर्वाचनको समग्र वैधानिकतामाथि पनि असर पार्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा थोरै मतान्तरले हारजित हुने निर्वाचनमा बदर मतको संख्याले नै परिणाम बदल्न सक्ने सामर्थ्य राख्छ। यसले जनताको सार्वभौम मताधिकारको पूर्ण र प्रभावकारी प्रयोगमा बाधा पुर्याउँछ, जुन लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्तविपरीत हो।
भविष्यमा यस्ता समस्या कम गर्नका लागि निर्वाचन आयोग र सरोकारवाला निकायहरूले विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ। मतदानको प्रक्रियालाई अझ सरल बनाउने, मतदाता शिक्षा कार्यक्रमलाई अझ बढी प्रभावकारी र लक्षित वर्गमा पुर्याउने, नमुना मतदानका कार्यक्रमहरूलाई व्यापक बनाउने र मतदान केन्द्रमा खटिने कर्मचारीहरूलाई अझ राम्रो तालिम दिने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। डिजिटल साक्षरताको बढ्दो प्रचलनलाई मध्यनजर गर्दै, आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट पनि मतदाता शिक्षालाई थप व्यापक बनाउन सकिन्छ ताकि युवा पुस्तालाई पनि यसमा समेट्न सकियोस्।
समग्रमा, काठमाडौंमा बदर मतको ठूलो संख्याले निर्वाचन प्रणालीको सुधार र मतदाता शिक्षाको पुनर्मूल्याङ्कनको आवश्यकतालाई गम्भीर रूपमा औंल्याएको छ। लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि प्रत्येक मतको महत्वलाई आत्मसात गर्दै, भविष्यका निर्वाचनहरूमा बदर मतको संख्यालाई न्यूनीकरण गर्न सबै पक्षबाट गम्भीर पहलकदमी आवश्यक देखिन्छ, जसले गर्दा जनताको मताधिकारको पूर्ण सम्मान हुन सकोस्।
