भाइटिकामा ढाका टोपीको महत्व: परम्परा, पहिचान र बदलिँदो उपहार शैली
भाइटिकाको पावन अवसरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिने, मखमली माला पहिर्याउने र मिठाइ खुवाउने चलन छ। यसै क्रममा दाजुभाइको शिरमा ढाका टोपी लगाइदिने परम्पराको छुट्टै महत्व छ। यो केवल एक उपहार नभएर ‘माइतीको शीर सधैँ उच्च रहोस्’ भन्ने पवित्र कामना बोकेको हुन्छ।
ढाका टोपी नेपाली पहिचानसँग अविभाज्य रूपमा जोडिएको मौलिक पहिरन हो। भाइटिकामा चेलीले दाजुभाइलाई ढाका टोपी दिनुलाई सामान्य उपहार साटासाटभन्दा माथि उठेर माया, सम्मान र माइतीको सुख, समृद्धि तथा प्रतिष्ठाको कामनाका रूपमा हेरिन्छ। नेपाली समाजमा दाजुभाइको शिर खाली राख्नुहुँदैन भन्ने सामाजिक मान्यताले पनि यस परम्परालाई बलियो बनाएको छ, किनकि शिरलाई सम्मान र मर्यादाको प्रतीक मानिन्छ। चेलीले माइतीको शिरमा ढाका टोपी लगाइदिँदा ‘तिम्रो शिर सधैँ उँचो रहोस्’ भन्ने मौन तर गहिरो सन्देश प्रवाह हुन्छ।
ढाका टोपी नेपालीका लागि शिर ढाक्ने वस्त्र मात्र नभई आफ्नोपनको चिनारी हो। देश-विदेशमा नेपालीलाई चिनाउने सशक्त माध्यम बनेको यो पहिरनले नेपालीपनको अद्वितीय झल्को दिन्छ। यसरी ढाका टोपीसँग नेपाली समाजको सम्बन्ध कपडा र पहिरनको सीमाभन्दा माथि उठेर भावना, संस्कृति र पुर्ख्यौली परम्परासँग जोडिन्छ। हाम्रा पुर्खाले शिरको शोभा र गरिमासँग जोडेर यसलाई सम्मानको प्रतीकका रूपमा महत्व दिएका थिए।
तिहार नजिकिएसँगै बजारमा ढाका टोपीको चहलपहल बढ्छ। पसलका अगाडि विभिन्न रंग र बुट्टाका टोपीहरू सजिएका हुन्छन्, जहाँ दिदीबहिनीले दाजुभाइका लागि उपयुक्त टोपी छान्दै गरेको दृश्य सामान्य बन्छ। ढाका टोपीको यो उपस्थिति आफैँमा तिहारको सांस्कृतिक दृश्य हो, जसले चाडपर्वका साथै माइतीघरको न्यास्रोपन, दाजुभाइ-दिदीबहिनीको स्नेहिल सम्बन्ध र बाल्यकालका अविस्मरणीय पलहरूको सम्झना गराउँछ।
यद्यपि, बदलिँदो समय र जीवनशैलीले उपहार दिने शैलीमा पनि परिवर्तन ल्याएको छ। कुनै समय चेलीले माइतीका लागि कपडा, मिठाइ र ढाका टोपी बोकेर जाने परम्परा थियो। अहिले त्यसको स्थानमा जुत्ता, घडी, मोबाइल, ग्याजेटजस्ता आधुनिक सामग्रीले लिएका छन्। आधुनिकताको यो दौडमा कतिपय पुराना परम्पराहरू ओझेल पर्दै गएका छन्, र ढाका टोपी पनि त्यसबाट अछुतो रहन सकेको छैन। धेरै चेलीले आज अन्य उपहारलाई प्राथमिकता दिँदा ढाका टोपीको परम्परागत स्थानमा कमी आएको देखिन्छ।
तर एउटा ढाका टोपीले बोकेको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक अर्थ कुनै पनि आधुनिक ग्याजेट वा महँगो उपहारले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। ढाका कपडाबाट निर्मित यसको अद्वितीय बुट्टा, डिजाइन र रंगले यसलाई छुट्टै पहिचान दिएको छ। नेपाली समाजमा शिरलाई सधैँ सम्मान र मर्यादाको प्रतीक मानिन्छ। भाइटिकामा चेलीले माइतीको शिरमा टोपी लगाइदिँदा ‘तिम्रो शिर सधैँ उच्च रहोस्, तिमी जहाँ पुगे पनि, जस्तोसुकै अवस्थामा रहे पनि, तिम्रो शीर कहिल्यै नझुकोस्’ भन्ने पवित्र कामना बोलिरहेको हुन्छ। यो कामना ढाका टोपीको माध्यमबाट पुस्तौँसम्म जीवित रहने एउटा अमूल्य परम्परा हो, जुन नेपालीपन झल्काउने एउटा जीवन्त सांस्कृतिक प्रतीक पनि हो।
