सामुदायिक विद्यालयमा महिनावारी सरसफाइ व्यवस्थापन: चुनौती र सुधारको आवश्यकता
नेपालका सामुदायिक विद्यालयहरूमा महिनावारी स्वास्थ्य तथा सरसफाइको अवस्था अझै पनि सन्तोषजनक नरहेको देखिएको छ। विद्यालयको पाठ्यक्रममा कक्षा चारदेखि नै महिनावारीसम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गरिए पनि, यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन र विद्यालयमा उपलब्ध भौतिक पूर्वाधारबीचको अन्तरले बालिकाहरूका लागि चुनौतीहरू खडा गरिरहेका छन्। महिनावारीको सन्दर्भमा बालिकाहरूले समयमै पर्याप्त र व्यावहारिक जानकारी प्राप्त गरिरहेका छन् कि छैनन्, र महिनावारीका बेला विद्यालय छाड्नुपर्ने अवस्थामा कस्तो परिवर्तन आएको छ भन्ने विषयमा गहिरो विश्लेषण आवश्यक देखिन्छ।
सन् २००९ मा ‘वाटर एड’ नामक अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाले काठमाण्डूलगायत चार जिल्लामा गरेको एक विस्तृत अध्ययनले विद्यालय जाने ५३ प्रतिशत छात्रा महिनावारीका कारण विद्यालय छाड्न बाध्य हुने गरेको चिन्ताजनक तथ्य उजागर गरेको थियो। उक्त अध्ययनले विशेष गरी सरसफाइका लागि आवश्यक गोपनीयता र पर्याप्त पानीको अभावलाई यसको प्रमुख कारणका रूपमा औंल्याएको थियो। दुर्भाग्यवश, उक्त अध्ययनको डेढ दशकपछि, अर्थात् सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा पनि, देशका विभिन्न सामुदायिक विद्यालयहरूको अवस्थामा उल्लेख्य सुधार आउन सकेको पाइएको छैन। यसले विद्यालयहरूमा महिनावारी मैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने दिशामा अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको संकेत गर्दछ।
एक सामुदायिक विद्यालयकी नर्स सविता रेग्मीले हालैको एक अवलोकनमा बालिकाहरूका लागि चाहिने शौचालयमा पूर्वाधारहरू अझै पनि सन्तोषजनक रूपमा विकसित भइनसकेको गुनासो गरिन्। “विद्यालयमा शौचालयनजिकै प्याड बक्स भए बालिकाहरूलाई प्याड फेर्न र व्यवस्थापन गर्न धेरै सहज हुने थियो,” रेग्मीले बताइन्। महिनावारी व्यवस्थापनका लागि उपयुक्त वातावरणको अभावले छात्रामा शारीरिक असहजताका साथै मानसिक तनाव पनि बढाएको छ। सफा र सुरक्षित शौचालयको कमी, पानीको नियमित पहुँच नहुनु, र प्रयोग गरिएका प्याडको उचित व्यवस्थापन गर्ने सुविधाको अभावका कारण धेरै बालिकाहरूले विद्यालयमा असहज महसुस गर्छन्। यसले उनीहरूको शैक्षिक प्रदर्शन र विद्यालयमा नियमित उपस्थितिलाई प्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ।
महिनावारीका बेला विद्यालय छाड्नुपर्ने बाध्यताले बालिकाहरूको पढाइमा गम्भीर असर पारेको छ। नियमित अनुपस्थितिका कारण उनीहरूले महत्वपूर्ण पाठहरू गुमाउँछन्, जसले गर्दा शैक्षिक उपलब्धिमा कमी आउँछ र उनीहरू पठनपाठनमा पछि पर्छन्। यसका साथै, महिनावारीलाई लिएर समाजमा व्याप्त गलत धारणा, अन्धविश्वास र संकोचले पनि उनीहरूलाई थप प्रभावित पारेको छ। विद्यालयमा पर्याप्त सुविधा नहुँदा बालिकाहरूले लाज र असहजता महसुस गर्ने, सहपाठी वा शिक्षकहरूसँग यस विषयमा कुरा गर्न अप्ठ्यारो मान्ने र अन्ततः विद्यालयबाटै टाढिने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। यसले लैंगिक समानता र शिक्षामा सबैको पहुँचको अधिकारलाई समेत प्रभावित पार्छ।
यस गम्भीर समस्याको समाधानका लागि तत्काल र दीर्घकालीन कदम चाल्न आवश्यक छ। विद्यालयहरूमा महिनावारी मैत्री पूर्वाधार निर्माण गर्नु अत्यावश्यक छ, जसमा सफा र सुरक्षित शौचालय, साबुनसहित पानीको निरन्तर आपूर्ति, प्रयोग गरिएका प्याड व्यवस्थापनका लागि उचित डस्टबिन र प्याड बक्सको व्यवस्था अनिवार्य हुनुपर्छ। काठमाण्डू महानगरपालिकाले विद्यालय स्तरमा महिनावारी स्वास्थ्य शिक्षालाई थप प्रभावकारी बनाउनुका साथै आवश्यक पूर्वाधार विकासमा लगानी बढाएको दाबी गरे पनि, यसको प्रभावकारिता र पहुँचको समीक्षा हुन जरुरी छ। यसका लागि शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी, स्वास्थ्यकर्मी र सरोकारवाला निकायबीच समन्वय र सहकार्य अपरिहार्य छ। विद्यालयहरूमा महिनावारी सरसफाइको सुनिश्चितताले बालिकाहरूको शिक्षामा समान पहुँच स्थापित गर्न र उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
