आमाछोरालाई मारेपछि ‘धुर्बे’ हात्तीमा ‘रेडिओ कलर’ जडान गरिने
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा आतंक मच्चाएको ‘धुर्बे’ नामको जङ्गली हात्तीलाई नियन्त्रणमा लिन निकुञ्ज प्रशासनले कसरत गरिरहेको छ। गत साता भरतपुर महानगरपालिका-२३, बेलहट्ठामा यही आक्रामक हात्तीको आक्रमणबाट एक आमाछोराको दुःखद मृत्यु भएपछि यसको खोजी कार्यलाई थप तीव्र पारिएको छ। निकुञ्जका अधिकारीहरूले जनाएअनुसार, घटनालगत्तैदेखि ‘धुर्बे’लाई फेला पार्ने प्रयास भइरहेको भए पनि हालसम्म यसलाई नियन्त्रणमा लिन सकिएको छैन। यस घटनाले चितवन क्षेत्रमा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वको गम्भीरतालाई पुनः एकपटक उजागर गरेको छ, जसले स्थानीय बासिन्दामा त्रास बढाएको छ।
‘धुर्बे’ हात्तीको आक्रामक इतिहास नयाँ होइन। विसं २०७० सालयता चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र यसका आसपासका क्षेत्रमा जङ्गली हात्तीको आक्रमणबाट ज्यान गुमाउनेको संख्या झन्डै ३० पुगेको छ। निकुञ्जका अधिकारीहरूको अनुमानअनुसार, यीमध्ये आधाभन्दा बढी मानिसको ज्यान जाने घटनामा ‘धुर्बे’ हात्ती नै जिम्मेवार छ। यसको निरन्तरको आक्रमण र आक्रामक स्वभावले गर्दा यो हात्ती निकुञ्ज क्षेत्रमा मानव जीवनका लागि एक ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। विगतमा पनि सरकारको निर्देशनअनुसार ‘धुर्बे’ हात्तीलाई नियन्त्रणमा लिन र यसको गतिविधि रोक्न धेरै स्रोतसाधन परिचालन गरिएका थिए, तर ती सबै प्रयासहरू सफल हुन सकेका थिएनन्।
यस पटक भने निकुञ्ज प्रशासनले ‘धुर्बे’को सास्तीबाट दीर्घकालीन रूपमा जोगिन र यसको गतिविधि प्रभावकारी ढंगले निगरानी गर्न ‘रेडिओ कलर’ (Radio Collar) जडान गर्ने तयारी गरेको छ। यो प्रविधि एक जीपीएस ट्र्याकिङ यन्त्र हो जुन हात्तीको घाँटीमा सुरक्षित रूपमा बाँधिन्छ। यसले हात्तीको चाल, स्थान र व्यवहारबारे वास्तविक समयमा जानकारी प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ। यस प्रविधिले हात्ती मानव बस्ती नजिक आउनुअघि नै चेतावनी दिन सकिने र सम्भावित मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वबाट हुने क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्न ठूलो सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृतका अनुसार, ‘धुर्बे’लाई नियन्त्रणमा लिनासाथ विशेष तालिमप्राप्त वन्यजन्तु चिकित्सक र प्राविधिकहरूको टोलीले सुरक्षाका साथ ‘रेडिओ कलर’ जडान गर्नेछ। यसबाट स्थानीय बासिन्दाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र आक्रामक हात्तीको व्यवहार अध्ययन गरी दीर्घकालीन व्यवस्थापन योजना बनाउन पनि मद्दत पुग्ने विश्वास लिइएको छ।
एक आक्रामक र जङ्गली हात्तीमा ‘रेडिओ कलर’ जडान गर्नु आफैँमा एक जटिल र चुनौतीपूर्ण कार्य हो, जसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारको प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ। यसका लागि हात्तीलाई ‘ट्र्यान्कुलाइज’ गरी बेहोस पार्नुपर्ने र सो अवधिमा सुरक्षित रूपमा कलर जडान गर्नुपर्ने हुन्छ। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका लागि ‘धुर्बे’जस्ता समस्याग्रस्त हात्तीको व्यवस्थापन एक पेचिलो विषय बन्न पुगेको छ। मानव बस्ती विस्तार, वन क्षेत्रको अतिक्रमण र वासस्थानको क्षयीकरण जस्ता कारणहरूले वन्यजन्तुहरू मानवबस्ती नजिक आउने क्रम बढ्दै गएको छ, जसले मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वलाई बढावा दिएको छ। ‘रेडिओ कलर’ जडानले तत्कालका लागि समस्या समाधानमा सहयोग गरे पनि, दीर्घकालमा यस्ता द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि वासस्थान संरक्षण, चेतना अभिवृद्धि, वैकल्पिक बाली प्रणालीको विकास र सुरक्षित बफर जोन व्यवस्थापन जस्ता समग्र रणनीति आवश्यक पर्ने देखिन्छ। यस घटनाले वन्यजन्तु र मानवबीचको सहअस्तित्व कायम राख्न तथा दुवैको सुरक्षाका लागि नयाँ र प्रभावकारी उपायहरूको खोजी गर्न थप दबाब सिर्जना गरेको छ।
