नागराज प्रतीक रथयात्रा: वर्षा र समृद्धिको चिरन्तन विश्वास
नेपाली समाजमा प्राचीन कालदेखि नै विभिन्न देवीदेवता र प्राकृतिक शक्तिको पूजाअर्चना गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ। यसै परम्पराको एक महत्वपूर्ण कडीका रूपमा नागराजको प्रतीक मानिने एक विशिष्ट रथयात्रालाई लिन सकिन्छ। यो रथयात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई, समग्र राष्ट्रको सुख, शान्ति, वर्षा र समृद्धिको कामना गरिने एक जीवन्त सांस्कृतिक धरोहर हो। यस रथलाई नागराजको साक्षात् स्वरूप मानिन्छ र यसको वार्षिक जात्राले पर्याप्त वर्षा तथा सह (समृद्धि) हुने धार्मिक विश्वास नेपाली जनमानसमा गहिरो गरी जडेको छ।
परम्परागत शिल्प र कलात्मकताले भरिपूर्ण यो रथ प्राचीन कला र कौशलको उत्कृष्ट नमुना हो। यस रथमा नागका विभिन्न आकृतिहरू कुँदिएका हुन्छन् जसले जल, कृषि र जीवनचक्रसँग नागको गहिरो सम्बन्धलाई प्रतिविम्बित गर्दछ। हिन्दू तथा बौद्ध दुवै परम्परामा नागलाई जलको देवता, पृथ्वीको संरक्षक र पाताल लोकको स्वामीका रूपमा पुजिन्छ। नागहरूलाई विशेषगरी जल स्रोतका रक्षक र वर्षा गराउने शक्तिको रूपमा मानिन्छ। सुख्खाबाट मुक्ति दिलाउने र अन्नबाली फलाउन आवश्यक वर्षाको लागि नागको कृपा अपरिहार्य मानिन्छ। यसै कारण, जब यो रथ नगर परिक्रमा गराइन्छ, तब नागराज स्वयंले कृपा वर्षाई पर्याप्त वर्षा गराउने र अन्नबाली फलाउने जनविश्वास रहिआएको छ।
प्रत्येक वर्ष एक निश्चित तिथिमा भव्य समारोहका साथ यो जात्रा सम्पन्न गरिन्छ। रथ निर्माणदेखि लिएर रथयात्राको समापनसम्मका सबै चरणहरू परम्परागत विधि, मन्त्रोचारण र विशेष पूजाका साथ गरिन्छ। स्थानीयवासी, पुजारी, गुठीयार तथा भक्तजनको सक्रिय सहभागितामा रथलाई डोरीले तानेर नगरका विभिन्न भागमा परिक्रमा गराइन्छ। जात्रा मार्गभरि ध्वजापताका, फूलमाला र धूपले सजिएको हुन्छ, जसले धार्मिक र सांस्कृतिक वातावरणलाई अझ जीवन्त बनाउँछ। सयौं भक्तजनहरू श्रद्धापूर्वक रथको दर्शन गर्न भेला हुन्छन् र आआफ्ना मनोकामना पूर्ण होस् भनी प्रार्थना गर्छन्। यो जात्राले समुदायमा एकता र सद्भाव पनि बढाउँछ, जहाँ विभिन्न वर्ग र समुदायका मानिसहरू एकसाथ मिलेर यो परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन्। यसले सामाजिक सौहार्दता र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
यो जात्रा सम्पन्न भएपछि प्रचूर वर्षा भई कृषि उत्पादन राम्रो हुने तथा देशमा सुख, शान्ति र सह (समृद्धि) प्राप्त हुने गहिरो धार्मिक विश्वास छ। नेपाल एक कृषिप्रधान देश भएकोले, समयमै र पर्याप्त वर्षा हुनु किसानका लागि जीवनरेखा सरह हो। खडेरीको प्रकोपबाट बच्न र खेतबारीमा हरियाली छाओस् भन्ने कामनाका साथ यो जात्रालाई विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ। नागराजको प्रतीक रथयात्राले जलचक्रलाई सन्तुलनमा राख्न र प्राकृतिक प्रकोपबाट बचाउन मद्दत गर्छ भन्ने विश्वासले हजारौं वर्षदेखि नेपाली जनमानसमा गहिरो जरा गाडेको छ। यो विश्वास केवल आध्यात्मिक पक्षमा मात्र सीमित छैन, यसले समुदायको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक जीवनमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ, जसले कृषि कार्य र समग्र जनजीवनको योजनामा परम्परागत ज्ञान र विश्वासलाई स्थान दिन्छ।
यसरी नागराजको प्रतीक रथयात्रा नेपालीहरूको आस्था, संस्कृति र प्रकृतिसँगको सामिप्यताको एक अमूल्य उदाहरण हो। आधुनिक युगमा पनि विज्ञान र प्रविधिको विकास हुँदै जाँदा पनि यस्ता प्राचीन परम्परा र धार्मिक विश्वासहरूले समाजमा आफ्नो स्थान र महत्व कायम राखेका छन्। यो जात्राले पुस्ता दर पुस्ता संस्कृति हस्तान्तरणको काम गर्दछ र आउँदा पुस्तालाई आफ्नो गौरवशाली इतिहास र परम्परासँग जोड्दछ। वर्षा र समृद्धिको कामना सहित मनाइने यो जात्राले नेपालीको मौलिक पहिचान र परम्परालाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ, जसले राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षणमा अतुलनीय योगदान पुर्याउँछ।
