विजयकुमार साह
ढल्केबर, चैत ११ गते । नेपालमा बर्सेनि सुक्खा मौसममा वन डढेलोको जोखिम उच्च रहने गर्दछ, जसले जैविक विविधता, पर्यावरण र स्थानीय जनजीवनमा गम्भीर असर पार्ने गर्छ। यसै सन्दर्भमा, धनुषा जिल्लाको भाटिघारी सामुदायिक वन क्षेत्रमा डढेलोको जोखिम न्यूनीकरण र वन्यजन्तुको गतिविधि निगरानीका लागि अत्याधुनिक प्रविधियुक्त क्यामरा जडान गरिएको छ। वन तथा पशुपन्छी संरक्षणमा सक्रिय ‘मिथिला वाइल्ड लाइफ ट्रस्ट धनुषा’ नामक संस्थाले यो महत्वपूर्ण कार्यको नेतृत्व लिएको हो। यो पहलले वन संरक्षणमा नयाँ आयाम थपेको विश्वास गरिएको छ।
ट्रस्टका अध्यक्ष देवनारायण मण्डलले जानकारी दिएअनुसार, गर्मीयामको सुरुवातसँगै बढ्दै गएको डढेलोको जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै सामुदायिक वन क्षेत्रका १२ वटा संवेदनशील स्थानमा ट्रयाप क्यामरा जडान गरिएको छ। यी गति-संवेदनशील (motion-activated) क्यामराहरूले वनभित्रको कुनै पनि शंकास्पद गतिविधि वा तातोपनलाई तत्काल पहिचान गरी सम्बन्धित निकायलाई सूचित गर्न सक्छन्, जसले डढेलोको पूर्वसूचना र नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ। साथै, यी क्यामराले वन्यजन्तुको आवतजावत, संख्या र प्रजातिबारे तथ्याङ्क संकलन गरी वैज्ञानिक संरक्षण प्रयासलाई सहयोग पुर्याउनेछ, जसले लोपोन्मुख प्रजातिहरूको निगरानी र मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा समेत टेवा पुग्ने विश्वास लिइएको छ।
वन डढेलोले बहुमूल्य वनस्पति, वन्यजन्तुको बासस्थान नष्ट गर्नुका साथै वायु प्रदूषण बढाउने, माटोको उर्वराशक्ति घटाउने र आर्थिक क्षति पुर्याउने भएकाले यसको रोकथाम अत्यावश्यक छ। अध्यक्ष मण्डलले सुक्खा मौसममा आगलागीको जोखिम उच्च हुने भएकाले वन उपभोक्ता समिति र स्थानीय समुदायलाई सधैँ सचेत रहन तथा कुनै पनि शंकास्पद गतिविधि वा आगलागीका संकेत देखिएमा तत्काल जानकारी गराउन आग्रह गर्नुभएको छ। समुदायको सक्रिय सहभागिता बिना डढेलो नियन्त्रण अभियान सफल हुन नसक्नेमा उहाँले जोड दिनुभयो।
यसैगरी, डिभिजन वन कार्यालय धनुषाले पनि वन डढेलो नियन्त्रणका लागि आफ्नो सक्रियता बढाएको छ। कार्यालयले भाटिघारी सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिलाई डढेलो निभाउन प्रयोग हुने विशेष सुरक्षात्मक कपडा, फायर बीटर, कुटो र बन्चरो लगायतका प्राथमिक अग्नि नियन्त्रण उपकरणहरू हस्तान्तरण गरेको छ। धनुषाका डिभिजनल प्रमुख विनोद सिंहले यी उपकरणहरूले डढेलो नियन्त्रणमा खटिने वनकर्मी र स्थानीय स्वयंसेवकहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने तथा आगलागी नियन्त्रण कार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताउनुभयो।
अन्ततः, धनुषामा अपनाइएको यो प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली, परम्परागत अग्नि नियन्त्रण उपकरणको व्यवस्था र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताको संयोजनले भाटिघारी सामुदायिक वनको सुरक्षा र जैविक विविधताको संरक्षणमा बहुआयामिक प्रभाव पार्नेछ। यो पहलले स्थानीय समुदाय, वन उपभोक्ता समिति र सरकारी निकायहरूबीचको सहकार्यलाई अझ मजबुत बनाउनेछ र नेपालका अन्य वन क्षेत्रहरूका लागि पनि एउटा उदाहरणीय मोडेल बन्न सक्छ। यस्ता एकीकृत र दिगो प्रयासहरूबाट मात्र हामीले हाम्रा प्राकृतिक स्रोतको रक्षा गर्न र भावी पुस्ताका लागि स्वच्छ र समृद्ध वातावरण सुनिश्चित गर्न सक्नेछौँ।
